VIỆC HỌC CÓ GIÁ TRỊ SỐNG – ĐIỀU GÌ ĐÁNG HỌC CHO TƯƠNG LAI?

Những gì đã học đi về đâu trong đời sống của người học?

Khi các học sinh lớp bốn, sinh viên năm thứ hai cao đẳng hoặc sinh viên năm nhất đại học hỏi: “Tại sao chúng ta cần phải biết điều này?”, tôi biết các em đang lo lắng về điều gì. Các em không thấy ý nghĩa của chủ đề được đưa ra, hay ít nhất, nó không có ý nghĩa gì với các em cả. Cái các em muốn là cảm thấy những gì đang học hôm nay sẽ là kiến thức cho tương lai, tức là chủ đề đang học sẽ đóng góp đáng kể vào cuộc sống các em có thể sẽ có. Các em tìm kiếm thứ gọi là lợi tức đầu tư (xin mượn cụm từ chuyên ngành kinh doanh này), không chỉ dưới hình thức tiền bạc mà ở bất cứ hình thức nào khác như nghề nghiệp, dân sự, gia đình, tham gia vào nghệ thuật hoặc hiểu rõ hơn về thế giới mình đang sống.

Đôi khi, hoài nghi như thế thật sai lầm. Các em không thể nhìn xa khỏi giới hạn của một tuần hoặc một tháng để hiểu được một nhóm kiến thức cụ thể có thể sẽ rất hữu ích trong tương lai, theo cách này hay cách khác.

Nhưng đôi khi, hoài nghi như vậy cũng đúng. Tâm trạng lo lắng của các em đã được John Dewey miêu tả trong cuốn Democracy and Education (tạm dịch: Dân chủ và giáo dục) xuất bản năm 1916 của ông: “Chỉ trong giáo dục – chứ không bao giờ trong đời sống của các nông dân, thủy thủ, thương gia, nhà thực vật học hoặc người thực nghiệm trong phòng thí nghiệm – kiến thức mới đơn thuần là kho thông tin xa rời thực tế”. Các em có thể nghi ngờ các bước phức tạp của quá trình nguyên phân (quá trình phân chia tế bào vô tính, trong trường hợp bạn đã quên), diễn biến phong trào Nghĩa Hòa Đoàn (ở Trung Quốc vào cuối thế kỷ 18, chống lại sự xâm nhập và ảnh hưởng của phương Tây) hoặc nhiều phương trình tuyến tính sẽ không thường xuyên xuất hiện trong cuộc sống của các em ở tương lai.

Quan trọng trong cuộc sống sau này của người học: Đây là một câu nói rất hay, nhưng có vẻ hơi dài dòng. Vì vậy, chúng ta hãy dùng một cụm từ súc tích hơn: Có giá trị sống, nghĩa là nó có thể quan trọng trong cuộc sống mà người học có thể có sau này.

Giá trị sống là chìa khóa

Điều gì mới đáng học vốn là một đánh giá định tính rộng lớn và là một nhận định mà các học sinh sinh viên trẻ nói riêng không đủ tư cách để đưa ra. Lời phàn nàn của các em có thể đúng hoặc sai trong thời điểm đó, nhưng nó chắc chắn đúng trong giáo dục nói chung. Một thông tin, một kiến thức hoặc kỹ năng nào đó được sử dụng với tần suất ra sao? Quan trọng đến mức nào? Chúng sẽ phát triển rộng hơn, sâu hơn và ý nghĩa hơn theo thời gian, hay chúng ta rồi sẽ lãng quên chúng?

Khi mở rộng phạm vi giáo dục để tìm ra sáu xu hướng vượt mức, như giới thiệu các kỹ năng cần thiết trong thế kỷ 21, những tiến bộ mới trong các lĩnh vực, các nghiên cứu liên ngành, v.v…, có thể thấy các giáo viên đang quan tâm đến những gì đáng học cho tương lai. Các thầy cô thấy trước được một chương trình giảng dạy có phạm vi rộng hơn so với phạm vi truyền thống sẽ mang ý nghĩa quan trọng hơn trong cuộc sống tương lai của người học.

Thật vậy, giáo dục về những điều đáng học cho tương lai vốn luôn là trung tâm của nhân tính loài người. David Christian, khi viết về “lịch sử vũ trụ” (bắt đầu với Vụ nổ lớn và tiến triển theo từng giai đoạn dẫn đến sự xuất hiện của con người, các nền văn minh sơ khai và hiện đại), đã đưa ra sự đối lập giữa con người và các loài linh trưởng khác. Ví dụ, những sinh vật như tinh tinh khá thông minh ở một khía cạnh nào đó, ngày nay vẫn đang có lối sống chỉ đảm bảo các nhu cầu cơ bản giống như cách chúng đã sống một triệu năm trước. Một phép đo thú vị đã chứng minh: Nếu ước tính phần năng lượng chúng sử dụng từ dòng năng lượng của Mặt Trời chiếu vào Trái Đất, về cơ bản, phần năng lượng đó vẫn không thay đổi trên mỗi con tinh tinh.

Câu chuyện của con người lại hoàn toàn khác. Lối sống hiện tại của con người gần như không còn giống lối sống cách đây 100.000 năm hoặc thậm chí 500 năm trước. Mức năng lượng trung bình mỗi con người và các hoạt động sử dụng (bao gồm điện, sưởi ấm và công cụ cần thiết để sản xuất) cao hơn vài bậc so với mức năng lượng của tổ tiên loài người chúng ta. Và thành tựu nào cũng luôn đi kèm với mặt tối của nó, đó là tác động lớn và bất ổn của loài người lên môi trường.

Nhờ đâu mà chuyện này có thể xảy ra? Bộ não lớn? Chắc chắn rồi. Ngôn ngữ? Hiển nhiên đúng. Sự phát triển của chữ viết sau này? Không còn nghi ngờ gì nữa. Nhưng trọng tâm nhất, theo Cơ đốc giáo, đó là việc học hỏi tập thể, hay nói cách khác là giáo dục, theo nghĩa rộng nhất là truyền đạt những nội dung học có giá trị sống tới người khác. Chính yếu tố này đã cho phép loài người chia sẻ, tích lũy và mở rộng kiến thức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính yếu tố này đã cho phép loài người ngày nay tìm kiếm hạt Higgs trong vật lý hoặc sống một phần đời trên nền tảng Second Life – một cộng đồng trực tuyến rộng lớn đã tự tạo ra một nền văn hóa — hoặc đơn giản là thưởng thức cà phê tại Starbucks được làm từ những hạt cà phê đến từ bên kia địa cầu. Tinh tinh và một số sinh vật khác học hỏi khá tốt, nhưng ngay cả khi có một thước đo về trí tuệ, chúng vẫn cho thấy khả năng học hỏi tập thể rất hạn chế.

Giáo dục, theo nghĩa rộng nhất, sẽ giúp kiến thức có một tương lai ý nghĩa hơn rất nhiều so với những gì có thể diễn ra theo lẽ thường: biến mất khi sự sống của người học kết thúc. Các hình thức giáo dục sơ khai – những người trẻ tuổi trong các nhóm săn bắt và hái lượm theo chân những người lớn tuổi, các gia sư riêng của giới thượng lưu La Mã, các phương thức học nghề trong các phường hội thời Trung cổ – đã đi tìm nhiều cách khác nhau để khiến việc học tập đem lại nguồn lợi ích lớn hơn những gì đã được đầu tư vào. Hệ thống giáo dục ngày nay, cho dù bị phàn nàn rằng không hiệu quả như mong muốn, vẫn đạt được một bước tiến đáng kinh ngạc so với thời trước. Dưới tư cách là học sinh, giáo viên, phụ huynh, người lập kế hoạch, nhà hoạch định chính sách, người phát triển học liệu, tham gia vào việc học tập nghĩa là chúng ta đang tham gia vào một phương diện rất cơ bản của con người.

“Giá trị sống” đang bị đe dọa

Nhận thức được điều này, chúng ta cũng cần phải nhận ra một điều kỳ lạ rằng giáo dục chính thống ngày nay đang quay trở lại với câu hỏi ngạo mạn trên kia. Giá trị sống của vô số các sự kiện và quan điểm trong chương trình giảng dạy thông thường trở nên không đồng nhất; có vẻ đặc điểm này đã không được xem xét thấu đáo.

Tư duy mặc định diễn ra như sau: “Đây là những điều cần biết. Xét cho cùng, chúng có trong sách giáo khoa, và phải có lý do người ta mới đưa chúng vào sách”. Vì vậy, hầu hết các sáng kiến giáo dục đều tập trung vào những dấu hiệu thành công ngắn hạn, như làm tốt các bài tập và đạt điểm cao trong các bài thi học kỳ, thay vì suy nghĩ về những lợi ích lâu dài.

Một quan điểm bao biện khéo léo hơn, ít nhất đối với một số nền giáo dục truyền thống, thường là: “Những ý tưởng này là nền tảng cho kiến thức về thế giới, chúng tập trung vào khoa học, lịch sử, toán học và văn học”. Nghe hay hơn câu: “Chúng đã được ai đó đưa vào sách giáo khoa”. Tuy nhiên, điều gì sẽ xảy ra nếu đa số quan điểm, mặc dù là đặc thù của một số môn học hoặc chuyên ngành, gần như không bao giờ trở nên hữu ích trong cuộc sống tương lai của hầu hết những người học? Như vậy, chúng có thật sự đáng học không?

Câu trả lời phụ thuộc vào việc chúng ta định nghĩa thế nào là đáng học. Có thể, một điều gì đó đáng học dưới góc độ nội tại, nghĩa là, theo nguyên tắc cơ bản thì chúng là những điều cần phải biết, nhưng câu trả lời này chỉ đúng nếu những kiến thức đó thường xuyên được áp dụng. Một thực tế không thể chối cãi là tâm trí ghi nhớ những kiến thức được sử dụng trong các khía cạnh mang tính cá nhân, nghệ thuật hay cộng đồng của cuộc sống. Phần lớn kiến thức không được áp dụng sẽ bị lãng quên. Chúng biến mất. Dù giá trị nội tại của chúng có là gì đi nữa, nếu không tồn tại trong tâm trí thì chúng không đáng học.

Có lẽ, chúng ta cần bước ra khỏi tư duy “điều cần biết”. Kiến thức chỉ cần phải biết nếu người học có dịp dùng đến nó và duy trì nó trong tâm trí. Để trở nên đáng học, kiến thức đó cần phải được áp dụng vào một khía cạnh nào đó của cuộc sống.