GIÁ TRỊ SỐNG LÀ CHÌA KHÓA

Giá trị sống là chìa khóa

Điều gì mới đáng học vốn là một đánh giá định tính rộng lớn và là một nhận định mà các học sinh sinh viên trẻ nói riêng không đủ tư cách để đưa ra. Lời phàn nàn của các em có thể đúng hoặc sai trong thời điểm đó, nhưng nó chắc chắn đúng trong giáo dục nói chung. Một thông tin, một kiến thức hoặc kỹ năng nào đó được sử dụng với tần suất ra sao? Quan trọng đến mức nào? Chúng sẽ phát triển rộng hơn, sâu hơn và ý nghĩa hơn theo thời gian, hay chúng ta rồi sẽ lãng quên chúng? 

Khi mở rộng phạm vi giáo dục để tìm ra sáu xu hướng vượt mức, như giới thiệu các kỹ năng cần thiết trong thế kỷ 21, những tiến bộ mới trong các lĩnh vực, các nghiên cứu liên ngành, v.v…Có thể thấy các giáo viên đang quan tâm đến những gì đáng học cho tương lai. Các thầy cô thấy trước được một chương trình giảng dạy có phạm vi rộng hơn so với phạm vi truyền thống sẽ mang ý nghĩ quan trọng hơn trong cuộc sống tương lai của người học. 

Thật vậy, giáo dục về những điều đáng học cho tương lai vốn luôn là trung tâm của nhân tính loài người. David Christian, khi viết về “lịch sử vũ trụ” (bắt đầu với Vụ nổ lớn và tiến triển theo từng giai đoạn dẫn đến sự xuất hiện của con người, các nền văn minh sơ khai và hiện đại), đã đưa ra sự đối lập giữa con người và các loài linh trưởng khác. Ví dụ, những sinh vật như tinh tinh khá thông minh ở một khía cạnh nào đó, ngày nay vẫn đang có lối sống chỉ đảm bảo các nhu cầu cơ bản giống như cách chúng đã sống một triệu năm trước. Một phép đo thú vị đã chứng minh: Nếu ước tính phần năng lượng chúng sử dụng từ dòng năng lượng của Mặt Trời chiếu vào Trái Đất, về cơ bản, phần năng lượng đó vẫn không thay đổi trên mỗi con tinh tinh. 

Câu chuyện của con người lại hoàn toàn khác. Lối sống hiện tại của con người gần như không còn giống lối sống cách đây 100.000 năm hoặc thậm chí 500 năm trước. Mức năng lượng trung bình mỗi con người và các hoạt động sử dụng (bao gồm điện, sưởi ấm và công cụ cần thiết để sản xuất) cao hơn vài bậc so với mức năng lượng của tổ tiên loài người chúng ta. Và thành tựu nào cũng luôn đi kèm với mặt tối của nó, đó là tác động lớn và bất ổn của loài người lên môi trường. 

Nhờ đâu mà chuyện này có thể xảy ra? Bộ não lớn? Chắc chắn rồi. Ngôn ngữ? Hiển nhiên đúng. Sự phát triển của chữ viết sau này? Không còn nghi ngờ gì nữa. Nhưng trọng tâm nhất, theo Cơ đốc giáo, đó là việc học hỏi tập thể, hay nói cách khác là giáo dục, theo nghĩa rộng nhất là truyền đạt những nội dung học có giá trị sống tới người khác. Chính yếu tố này đã cho phép loài người chia sẻ, tích lũy và mở rộng kiến thức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính yếu tố này đã cho phép loài người ngày nay tìm kiếm hạt Higgs trong vật lý hoặc sống một phần đời trên nền tảng Second Life — một cộng đồng trực tuyến rộng lớn đã tự tạo ra một nền văn hóa — hoặc đơn giản là thưởng thức cà phê tại Starbucks được làm từ những hạt cà phê đến từ bên kia địa cầu. Tinh tinh và một số sinh vật khác học hỏi khá tốt, nhưng ngay cả khi có một thước đo về trí tuệ, chúng vẫn cho thấy khả năng học hỏi tập thể rất hạn chế.

Giáo dục, theo nghĩa rộng nhất, sẽ giúp kiến thức có một tương lai ý nghĩa hơn rất nhiều so với những gì có thể diễn ra theo lẽ thường: biến mất khi sự sống của người học kết thúc. Các hình thức giáo dục sơ khai — những người trẻ tuổi trong các nhóm săn bắt và hái lượm theo chân những người lớn tuổi, các gia sư riêng của giới thượng lưu La Mã, các phương thức học nghề trong các phường hội thời Trung cổ — đã đi tìm nhiều cách khác nhau để khiến việc học tập đem lại nguồn lợi ích lớn hơn những gì đã được đầu tư vào. Hệ thống giáo dục ngày nay, cho dù bị phàn nàn rằng không hiệu quả như mong muốn, vẫn đạt được một bước tiến đáng kinh ngạc so với thời trước. Dưới tư cách là học sinh, giáo viên, phụ huynh, người lập kế hoạch, nhà hoạch định chính sách, người phát triển học liệu, tham gia vào việc học tập nghĩa là chúng ta đang tham gia vào một phương diện rất cơ bản của con người. 

“Giá trị sống” đang bị đe dọa

Nhận thức được điều này, chúng ta cũng cần phải nhận ra một điều kỳ lạ rằng giáo dục chính thống ngày nay đang quay trở lại với câu hỏi ngạo mạn trên kia. Giá trị sống của vô số các sự kiện và quan điểm trong chương trình giảng dạy thông thường trở nên không đồng nhất; có vẻ đặc điểm này đã không được xem xét thấu đáo. 

Tư duy mặc định diễn ra như sau: “Đây là những điều cần biết. Xét cho cùng, chúng có trong sách giáo khoa, và phải có lý do người ta mới đưa chúng vào sách”. Vì vậy, hầu hết các sáng kiến giáo dục đều tập trung vào những dấu hiệu thành công ngắn hạn, như làm tốt các bài tập và đạt điểm cao trong các bài thi học kỳ, thay vì suy nghĩ về những lợi ích lâu dài. 

Một quan điểm bao biện khéo léo hơn, ít nhất đối với một số nền giáo dục truyền thống, thường là: “Những ý tưởng này là nền tảng cho kiến thức về thế giới, chúng tập trung vào khoa học, lịch sử, toán học và văn học”. Nghe hay hơn câu: “Chúng đã được ai đó đưa vào sách giáo khoa”. Tuy nhiên, điều gì sẽ xảy ra nếu đa số quan điểm, mặc dù là đặc thù của một số môn học hoặc chuyên ngành, gần như không bao giờ trở nên hữu ích trong cuộc sống tương lai của hầu hết những người học? Như vậy, chúng có thật sự đáng học không? 

Câu trả lời phụ thuộc vào việc chúng ta định nghĩa thế nào là đáng học. Có thể, một điều gì đó đáng học dưới góc độ nội tại, nghĩa là, theo nguyên tắc cơ bản thì chúng là những điều cần phải biết, nhưng câu trả lời này chỉ đúng nếu những kiến thức đó thường xuyên được áp dụng. Một thực tế không thể chối cãi là tâm trí ghi nhớ những kiến thức được sử dụng trong các khía cạnh mang tính cá nhân, nghệ thuật hay cộng đồng của cuộc sống. Phần lớn kiến thức không được áp dụng sẽ bị lãng quên. Chúng biến mất. Dù giá trị nội tại của chúng có là gì đi nữa, nếu không tồn tại trong tâm trí thì chúng không đáng học. 

Có lẽ, chúng ta cần bước ra khỏi tư duy “điều cần biết”. Kiến thức chỉ cần phải biết nếu người học có dịp dùng đến nó và duy trì nó trong tâm trí. Để trở nên đáng học, kiến thức đó cần phải được áp dụng vào một khía cạnh nào đó của cuộc sống. 

Khi việc “học những điều có giá trị sống” phát triển mạnh mẽ 

Bạn có thể muốn dành một phút để ghi ra vài ba chủ đề hay kỹ năng nhằm trả lời cho câu hỏi này, nhưng đừng quá hời hợt. Hãy bỏ qua khả năng đọc viết và làm toán cơ bản, vì hiển nhiên những phép tính đó luôn xuất hiện trong cuộc sống của tất cả chúng ta rồi. Chúng là những điều đáng phải học, không phải bàn cãi gì nữa, nhưng những điều cơ bản như vậy không phải là vấn đề cần đề cập đến ở đây. 

Tại thái cực còn lại của giáo dục, đừng bao gồm một kiến thức chuyên môn nào cả. Nói đến đây làm tôi nhớ đến bộ phim hoạt hình của Gary Larson, trong đó, giữa cuộc phẫu thuật, một bác sĩ phẫu thuật băn khoăn không biết tim có bao nhiêu ngăn. Rõ ràng, kiến thức chuyên môn sẽ mang giá trị cả đời cho người theo chuyên môn đó. Vậy, nếu không tính những nền tảng cơ bản nhất, cũng không tính cả những kiến thức chuyên môn, điều gì bạn đã được học có ý nghĩa quan trọng trong cuộc sống hiện tại của bạn? 

Câu hỏi đó được đặt ra nhằm tìm kiếm những kiến thức đã mang lại lợi ích đầu tư tùy theo từng cá nhân. Tôi đã đưa ra câu hỏi này với một vài cá nhân trong nhiều năm qua. Tín hiệu đáng mừng là mọi người thường có những câu trả lời thú vị và thậm chí có khả năng truyền cảm hứng. 

Sau đây là một số câu trả lời tôi đặc biệt thích. Một người nói về Cách mạng Pháp, điều tôi ít muốn nghe nhất do những trải nghiệm thời sinh viên khiến tôi không có nhiều điều để tán dương về nó, nhưng đây là nhận xét của họ: “Thông qua Cách mạng Pháp, tôi hiểu được những nét khái quát về những xung đột trên thế giới, ví dụ như sự thiếu tự do, nghèo đói, sưu cao thuế nặng, nền kinh tế yếu kém, cuộc đấu tranh giữa Giáo hội và nhà nước hoặc sự bất bình đẳng xã hội luôn là nguyên nhân dẫn đến chiến tranh ra sao”. Rõ ràng đối với người học này, cuộc Cách mạng Pháp không chỉ là một đống dữ kiện mà còn đóng vai trò như một ống kính, qua đó; anh ta có thể nhìn thấy những vấn đề của thế giới ở nhiều bối cảnh khác nhau. Đối với anh ta, đó chắc chắn là một điều đáng để học. 

Một ví dụ khác: “Hiểu biết về các vấn đề năng lượng và biến đổi khí hậu không chỉ quan trọng trong mọi việc, không chỉ trong các quyết định hằng ngày về lựa chọn phương tiện đi lại và tiêu thụ, mà còn trong cả các quyết định về chính trị, tương tác xã hội và triết lý sống”. Chúng ta đang sống trong một thời đại coi trọng hệ sinh thái, nhưng có được mấy người lưu tâm đến những tình huống tiến thoái lưỡng nan của hành tinh chúng ta. Người này rõ ràng là một trong số đó và việc học tập ở trường đã góp phần thiết lập tư duy của anh ta. 

Những nhận định mọi người đưa ra khi nói về một kiến thức quan trọng với mình bao gồm các quan điểm lịch sử, các vấn đề sinh thái học, nghĩa vụ chính trị, kỹ năng lãnh đạo, v.v… Dưới đây là một ví dụ khác: 

Trong suốt cuộc đời của tôi cho đến hôm nay, âm nhạc là nghệ thuật biểu diễn đã chiếm một phần quan trọng thông qua các bài học, buổi biểu diễn và cuộc thi… Những kinh nghiệm và phương pháp học tập này đã giúp tôi thoát ra khỏi lối học truyền thống và cho phép tôi phát triển tính kỷ luật, kỹ năng phân tích, tập trung và diễn đạt. Hơn nữa, việc tham gia khiêu vũ và âm nhạc đã mang lại cho tôi cơ hội giao lưu với mọi người, giúp phát triển kỹ năng hợp tác, lắng nghe hiệu quả và khả năng lãnh đạo. Đây là những kỹ năng cần thiết trong bất kỳ tổ chức nào chứ không chỉ trong một dàn nhạc, một nhóm múa hay một tổ chức nghệ thuật phi lợi nhuận. Tôi luôn tận dụng những gì mình đã học được và áp dụng chúng trong kinh doanh, trường lớp và mọi môi trường mà rnình đã gặp. 

Tất nhiên, đây là kinh nghiệm của một số cá nhân cụ thể. Những người khác dù có trải nghiệm môi trường học tập y hệt có thể cũng không lĩnh hội được nhiều bằng họ. Tuy nhiên, điểm mấu chốt là việc tìm hiểu về Cách mạng Pháp hay các vấn đề về sinh thái hoặc nghệ thuật hứa hẹn gặt hái được những kiến thức có thể tồn tại lâu dài và quan trọng đối với cuộc sống. 

Hơn nữa, xem xét kỹ những ví dụ này, chúng ta nhận thấy một yếu tố quan trọng là những người học đều khái quát tầm quan trọng của những trải nghiệm của mình ở một mức độ vượt xa khỏi phạm vi thông thường, phát triển chúng trên các phương diện khác của thế giới và các định hướng về niềm tin và hành vi cá nhân.