HOÀNG ĐẾ VÀ TÔI

Khi một người đưa ra thông tin, trật tự thông tin được đưa ra mang nhiều ý nghĩa. Nếu ai đó liệt kê về con người, sự vật, sự việc hoặc thậm chí cảm xúc theo một trật tự dường như là ngẫu nhiên, không liên kết logic gì với mạch trò chuyện, thì chúng ta nên chú ý thật kỹ vào trật tự đó. Nó thường thể hiện những ưu tiên của người nói trong tiềm thức hoặc chỉ ra rằng anh ta hoặc cô ta không muốn thảo luận về một số chuyện nào đó.

Bạn có thể nhớ một câu chuyện trong kinh thánh, từ đó đúc rút ra một điều hết sức cổ xưa nhưng cũng rất dễ nhận thấy trong bản chất con người. Hai người phụ nữ đến trước người đàn ông thông thái nhất, hoàng đế Solomon. Họ đều mỗi người sinh ra được một cậu bé cách nhau chỉ vài ngày. Trong khi nằm ngủ, một trong hai người vô tình xoay người đè nghẹt thở con mình. Rồi người này đánh tráo đứa con mình với đứa bé còn sống của người kia. Nhưng khi người mẹ của đứa trẻ ấy tỉnh dậy, cô ta nhận ra đứa bé đang nằm chết cạnh mình không phải là con mình và biết người ta đã đánh tráo hai đứa trẻ cho nhau.

Solomon nhờ tiên tri đã biết rõ đứa trẻ còn sống là con của người mẹ nào, nhưng ông muốn chứng minh suy nghĩ của mình bằng một logic không thể nào chối cãi được. Ông tuyên bố: “Người này nói rằng: ‘Con tôi còn sống. Con cô ta đã chết’ còn người kia nói rằng: Không phải thế, con cô ta đã chết, con tôi còn sống.”

Rồi Solomon yêu cầu đưa ra cho ông thanh kiếm và nói ông sẽ giải quyết tình huống này bằng cách chia nửa đứa bé còn sống ra làm đôi. Một người phụ nữ thét lên: “Không!” Tất nhiên, điều đó cho thấy người phụ nữ ấy chính là mẹ của đứa trẻ còn sống. Chuyên gia phát hiện nói dối huyền thoại Avinoam Sapir đã khéo léo chỉ ra rằng người phụ nữ thứ hai đã nói với hoàng đế rằng: “Con cô ta đã chết. Con của tôi còn sống”. Nhưng người đầu tiên nhắc đến con mình trước (“Con tôi còn sống. Con cô ta đã chết.”) vì cô chỉ biết đến con mình – đứa còn sống – và do đó cô ưu tiên nhắc đến nó trước. Sapir nhắc đến một ví dụ khác từ một bức thư trong chuyên mục tư vấn “Abby thân mến”:

Một người phụ nữ viết rằng con trai bà có một vấn đề nào đó, nhưng chồng bà không hiểu cho. Bà muốn biết làm gì để chồng bà hiểu cho con trai bà. Nhưng trong bức thư, người phụ nữ nhắc đến bản thân mình, đến con trai mình và con chó của con trai trước khi nhắc đến chồng bà. Và bà viết tên của con trai và con chó, nhưng không nói tên của chồng. “Bà ấy đặt con chó đó lên trước cả chồng mình” cho thấy vấn đề thực sự của bà ấy là với chồng bà chứ không phải mối quan hệ của người chồng với đứa con trai.

Quy tắc ghi chú chi tiết theo thứ tự này ứng dụng cho hầu khắp các tình huống và hoàn cảnh. Ví dụ, khi bạn hỏi một đứa trẻ về những người thân trong gia đình, cô bé có thể đáp: “Mẹ cháu, bố cháu” và rồi kể ra tên của vài anh chị em. Chắc chắn, chúng ta không nên cho rằng có gì đó sai ở đây nếu cô bé nói “bố” rồi mới đến “mẹ”, rồi liệt kê anh chị em theo kiểu từ nhỏ đến lớn hay từ lớn đến nhỏ, hoặc nói tên hai chị rồi mới đến đứa em trai “phiền phức”. Hơn nữa, nếu Spotty, chú chó, và Goldie, chú cá vàng được kể trước cha hoặc mẹ, thì không có lý do gì phải lo lắng cả, nhất là khi đó là trẻ nhỏ. Tuy nhiên, nếu một người thân trong gia đình không được nhắc tới hoặc ở tận cuối danh sách, sau những con thú nhồi bông, thú cưng và các thể loại tương tự, thì có thể chúng ta nên hỏi kỹ càng hơn chuyện này. Nói cho thật rõ thì trật tự hoặc sự thiếu vắng của một thành viên gia đình không nói lên rằng có gì đó ám muội ở đây, nhưng nó cũng báo cho chúng ta biết mối quan hệ của trẻ với người đó có thể không giống như những gì ta tưởng.

Tương tự, khi bạn hỏi một nhân viên về môi trường làm việc của mình, cô ấy có thể nói về “sếp của tôi” và rồi nhắc đến một vài đồng nghiệp. Chúng ta không nên cho rằng có gì đó không phải ở đây khi cô ấy chỉ đơn thuần kể tên đồng nghiệp này trước đồng nghiệp kia, liệt kê họ theo cấp bậc, hoặc kể người nhân viên lễ tân đồng thời cũng là chị dâu của mình.! Tuy nhiên, nếu cô ấy bắt đầu nói về máy pha cà phê và phòng giải lao trước đồng nghiệp hoặc bạn bè, thì điều này có thể gợi cho ta cảm giác dường như cô có một chút xa lánh người khác, một chút cô độc hoặc thiếu giao du ở nơi làm việc và cũng đáng để tìm hiểu sâu hơn.

Tôi vừa mới gặp lại một người bạn ấu thơ cách đây 30 năm. Sau vài câu xã giao giả tạo lấy lệ: “Chà, cậu trông bảnh đấy… vẫn y như xưa” là đến màn khoe ảnh. Cậu ta cho tôi xem rất nhiều ảnh của mình và chú chó cưng đang ăn trưa trong công viên, ôm nhau ngủ, chơi đuổi bắt đĩa Frisbee trên bờ biển. Rồi, cậu ta bắt tôi xem những bức ảnh của những người nổi tiếng mà cậu ta “rất thân”, ngón tay cậu ra lướt lướt qua những tấm ảnh tự sướng với những bạn thân thuộc danh sách B. Hàng tá ảnh và mãi một lúc lâu sau, cậu ta mới dừng lại ở một tấm ảnh một cậu bé tuổi thiếu niên: mình trần, tay cầm tạ và chỉ có một mình. “Con trai tớ, Mark” cậu chỉ nói có vậy. Một cú lướt ngón nữa và lộ ra bức ảnh tiếp theo. “Đây là con gái tớ.” Cậu ta không nhắc gì đến tên. “Con bé đang học đại học California”. Chấm hết. Không một bức ảnh nào các con chụp chung với bố. Người bạn cũ của tôi vẫn trong hôn thú với người vợ thứ hai nhưng chẳng nhắc gì đến cô ấy. Không ảnh. Không gì hết.

Thế có nghĩa là cậu ấy không yêu vợ và các con? Không phải. Có thể anh ấy tha thiết muốn gắn bó với gia đình nhưng một số lý do cá nhân nào đó hoặc những tình cảnh mà ta chưa biết có thể khiến cho chuyện đó trở nên khó khăn. Trong trường hợp ấy, mối quan hệ của họ không suôn sẻ và tình yêu thương của anh dồn cho chú chó. Hoặc, biết đâu anh ấy là người có cái tôi rất cao, hoàn toàn chỉ chú ý đến bản thân mà không quan tâm gì đến gia đình. Anh ấy dựng nên một hình ảnh bản thân phù phiếm bằng cách trưng ra những người quen biết nổi tiếng. Chúng ta không biết chắc được khi chỉ dựa vào một cuộc trò chuyện ngắn ngủi, nhưng chúng ta biết chắc rằng mối quan hệ của anh ấy với vợ và con không được tốt đẹp và anh ấy không bao giờ có ý chia sẻ với tôi về điều đó.

Tất cả những điều trên đều đúng trong những cuộc trò chuyện và những tình huống tự phát khi người ta chưa suy nghĩ chín chẵn. Trong những trường hợp cẩn trọng – như một cuộc thương thảo hoặc một cuộc hòa giải – một người làm nghề có kinh nghiệm không mấy khi chủ động thể hiện sự quan tâm thực sự của mình nhằm tránh mất đi lợi thế. Do đó, chính việc một người hoàn toàn lờ đi cái gì đó mà đáng ra thu hút sự chú ý của anh ta (một con vượn nặng 200kg!!!) nói cho chúng ta biết rằng đây hẳn là một điều gì đó thực sự thu hút sự chú ý của anh ta.

Nhiều năm về trước, tôi đã mời một nhà môi giới nghệ thuật tới nhà để ngắm năm bức tranh tôi được thừa kế từ bà dì quá cố. Tôi đã không kiểm tra thông tin của anh chàng vì gã đó là “bạn của một người bạn của một người bạn”. Sau khi nhìn qua bộ sưu tập trong vài phút yên lặng, gã gọi một cú điện thoại rồi nói đại loại kiểu: “Thực sự mấy bức tranh này chẳng đáng giá lắm. Có thể cái này [chỉ vào một bức] đáng vài trăm đô, nhưng tôi có thể đem tất chúng đến khu thanh lý trong nhà trưng bày của tôi và có được vài nghìn đô. Tôi sẽ trả ông ba nghìn đô la, ông nghĩ sao?” Tôi đâu biết gì nhiều về nghệ thuật. Thôi, đành phải thú thực là tôi chẳng biết gì cả. Nhưng tôi biết bản chất con người và tôi để ý thấy gã hoàn toàn lờ đi một bức tranh nhỏ. Tôi cảm thấy tò mò vì gã nhìn tất cả những bức kia ít nhất hai lần, thậm chí cả những bức mà sau đó gã nói là “vô giá trị”.

Tôi từ chối đề nghị của gã và cảm ơn gã đã đến. Gã nâng giá lên. Tôi từ chối. Lại nâng lần nữa. Sau vài lần nâng giá tiếp theo và nhiều lần “giá chốt”, rõ ràng như ban ngày là không thể tin vào gã được. Gã bực bội rời đi, và tôi gọi điện cho một nhà thẩm định nghệ thuật (không phải là một nhà môi giới, nhưng người này sẽ tính tiền phí dịch vụ). Hóa ra, trong khi bốn trong số năm bức tranh – trong đó có bức mà gã môi giới kia nói đáng giá chút đỉnh – chẳng đáng giá bằng tấm toan vẽ của chúng, thì bức tranh nhỏ mà gã lờ đi ấy lại đáng gần gấp bảy lần cái “giá chốt” của gã.