VÌ SAO Ý NGHĨA LẠI QUAN TRỌNG ĐÊN VẬY

Một tối nọ, tôi đỗ xe ở trung tâm thành phố và mở cửa bước ra ngoài. Ngay lúc đó, một chiếc xe tải lao tới, cách chỗ tôi vài bước chân và tông vào một ô tô khác đỗ cạnh đó. Mặc dù tài xế xe tải biết mình đã đâm vào chiếc ô tô, anh ta cứ thế bỏ đi. Tôi nhất thời đứng yên, nhìn chằm chằm với tâm trạng hoang mang.

Sau đó, khi đã bình tĩnh lại, tôi ngồi vào xe mình và lao theo chiếc xe tải. Vượt qua ba dãy nhà, tôi đã đuổi kịp nó. Tôi vượt lên trước và chặn đầu xe. Bước ra ngoài, tôi dùng điện thoại chụp ảnh biển số xe tải và phần bị hư hỏng do va chạm. Sau đó, tôi quay lại bên chiếc xe bị đâm, viết một mẩu giấy giải thích chuyện gì đã xảy ra và làm thế nào để liên lạc với tôi, rồi dán sau cần gạt nước.

Vài ngày sau, chủ xe đích thân đến gặp tôi. Anh đã đọc tờ ghi chú của tôi. Anh chàng lịch lãm mặc áo blazer đó nói với tôi rằng mọi việc đã được giải quyết ổn thỏa với công ty bảo hiểm và xe của anh đã sửa xong. Theo tôi được biết, anh là bác sĩ phẫu thuật chỉnh tại một bệnh viện gần đó, một người dành cả ngày, từ sáng đến tối, để giúp đỡ người khác. Tuy nhiên, anh không hề xem nhẹ những nỗ lực nhỏ nhoi của tôi mà ghé qua để cảm ơn. Tại thời điểm chuyện đó xảy ra, tôi đã nếm trải một trong những cảm xúc mạnh mẽ nhất từng có: cảm xúc liên quan đến cảm giác có mục đích, hay cái mà chúng ta vẫn gọi là nhận thức về ý nghĩa.

Những hoạt động chúng ta làm trong cuộc sống có thể chia thành hai loại. Đầu tiên là các hoạt động bạn làm chỉ cho chính mình. Ví dụ như các hành vi đáp ứng nhu cầu cơ bản cũng như đảm bảo sự tồn tại và phát triển của bạn. Chúng tôi gọi đó là hoạt động bản ngã 1.0. Sau đó là những hành động vị tha. Đây là những hành động bạn không làm cho chính mình mà cho người khác, một cách hết lòng. Chúng tôi gọi đó là hoạt động bản ngã 2.0. Chính những hành động này có thể tạo ra một cảm giác mạnh mẽ – nhận thức về ý nghĩa – dẫn đến một loại hạnh phúc thứ ba bên cạnh những kiểu hạnh phúc được tạo ra bởi cảm xúc hân hoan và trạng thái dòng chảy.

Hình 1 – KHI THỰC HIỆN HÀNH ĐỘNG VỊ THA, BẠN ĐƯỢC TRAO THƯỞNG MỘT CẢM GIÁC MẠNH MẼ: NHẬN THỨC VỀ Ý NGHĨA.

Vì sao nên đưa các yếu tố của lòng vị tha và hoạt động bản ngã 2.0 vào tầm nhìn cá nhân của bạn? Vì sao, khi làm những việc có mục đích “cao cả hơn”, người ta trải nghiệm cảm xúc tích cực mạnh mẽ hơn? Vì sao một số phần trong não chúng ta lại phát triển để hỗ trợ loại hành vi này?

Để minh họa điểm này, hãy tưởng tượng một đơn vị riêng lẻ của một cái gì đó. Nó có thể là một nguyên tử, phân tử hoặc tế bào, hoặc thậm chí một con kiến, con voi hoặc con người. Hãy tưởng tượng rằng thực thể riêng lẻ này có nhiệm vụ riêng mà nó đang cố gắng hoàn thành: một nguyên tử cố gắng liên kết với các nguyên tử khác, một tế bào bạch cầu cố gắng tiêu diệt vi khuẩn có hại, một người cố gắng sống theo tầm nhìn cá nhân của mình.

Hình 2 – MỘT CÁ NHÂN CỐ GẮNG PHÁT HUY TIỀM NĂNG CỦA MÌNH

Nếu có nhiều cá thể ở gần nhau thì sớm muộn gì cũng xảy ra hiện tượng tự tập hợp. Các cá nhân bắt đầu kết nhóm một cách tự nhiên và tạo ra cộng đồng giúp họ phát huy hiệu quả hơn tiềm năng của mình. Tự tập hợp giúp tạo ra không gian hợp tác, hay còn gọi là sức mạnh tổng hợp của nhóm. Toàn thể trở nên lớn hơn tổng của các thành tố (“1+1=3”).

Nhưng đó chưa phải là tất cả. Hiện tượng tự tập hợp diễn ra không chỉ ở cấp độ cá thể mà còn ở cấp độ nhóm. Các nhóm không sớm thì muộn sẽ gia nhập cùng nhau để tạo thành cộng đồng lớn hơn nữa nhằm giúp các nhóm hoạt động tốt hơn. Và cứ thế mọi thứ tiếp tục, tiếp tục mãi. Sự tự tập hợp diễn ra trên cấp độ vi mô và cứ thế tiến đến cấp độ vĩ mô. Các nguyên tử kết hợp với nhau tạo thành phân tử, các phân tử kết hợp với nhau tạo thành tế bào, các tế bào kết hợp với nhau tạo ra cá thể, các cá thể kết hợp với nhau để tạo ra cộng đồng…

Hình 3 – NHỜ CÓ SỰ TỰ TẬP HỢP, CÁC CÁ THỂ TẠO RA CỘNG ĐỒNG. SỨC MẠNH TỔNG HỢP CỦA NHÓM GIÚP HỌ PHÁT HUY TIỀM NĂNG CỦA MÌNH HIỆU QUẢ HƠN.

Hiện tượng tự tập hợp đóng vai trò quan trọng cho nhiều bước ngoặt trong quá trình tiến hóa của sự sống trên Trái đất. Lấy ví dụ Volvox globator, một sinh vật đơn bào: tại một số thời điểm trong lịch sử tiến hóa, nó đã trải qua sự chuyển đổi lớn trong lối sống: các sinh vật riêng lẻ ngừng sống tách biệt và bắt đầu hình thành bầy đàn lớn.[40] Các bầy đàn hình cầu này bao gồm hàng trăm cá thể riêng lẻ; cùng nhau, chúng có thể di chuyển hiệu quả hơn và làm việc nhóm tốt hơn. Chúng trở thành biểu tượng cho sự biến đổi của sinh vật đơn bào thành đa bào.

Hinh 4 – NHỜ CÓ SỰ TỰ TẬP HỢP, CÁC NHÓM CÁ THỂ BẮT ĐẦU KẾT HỢP, TẠO THÀNH SỨC MẠNH TỔNG HỢP MỘT LẦN NỮA.

Điều tương tự cũng xảy ra với những con ong bắp cày đơn độc. Hơn 100 triệu năm trước chúng bắt đầu hợp tác làm tổ, cuối cùng ngày nay ta có ong, kiến và các loài côn trùng khác sinh sống theo bầy đàn trên toàn thế giới.[41] Hơn nữa, mỗi tế bào đơn lẻ trong cơ thể chúng ta cũng là bằng chứng của tự tập hợp. Nó chứa các bào quan được gọi là ti thể có DNA hoàn toàn khác với nhân tế bào. Điều này là do, vào thời điểm trước đó trong lịch sử, ti thể rất có thể đã từng là những cấu trúc độc lập.[42]

Khi tổ tiên của chúng ta lần đầu tiên bắt đầu tụ họp quanh ngọn lửa chung, đó là một bước ngoặt quan trọng trong quá trình tiến hóa của xã hội. Các cộng đồng đã phát triển thực hiện tốt hơn việc phân công lao động, trao đổi hàng hóa và tự vệ; đồng thời, họ có khả năng truyền bá tư tưởng, công nghệ và văn hóa một cách hiệu quả.[43] Điều gì giúp cho loại hình phát triển này? Tại sao loài người chúng ta lại tiến hoá để trở thành những người chơi theo nhóm?

Thuyết tiến hóa của Darwin dựa trên lập luận rằng chỉ những kẻ phù hợp nhất mới sống sót. Cá thể phù hợp hơn có nhiều khả năng để sinh sản và truyền lại đặc điểm di truyền cho con cái. Cá thể không có khả năng cạnh tranh sẽ chết, thông tin di truyền mất đi. Nhưng Darwin cũng mô tả cái gọi là chọn lọc theo nhóm. Các cá thể phải cạnh tranh với nhau để sinh tồn, thì các nhóm cũng vậy.[44]

Hãy tưởng tượng có hai bộ lạc săn voi ma mút thời tiền sử. Một bộ lạc làm việc cùng nhau: họ phân chia nhiệm vụ, bảo vệ lẫn nhau và sau khi hoàn thành một chuyến đi săn thành công, họ chia sẻ con mồi. Bộ lạc còn lại là một nhóm người theo chủ nghĩa cá nhân ích kỷ. Ai cũng mong đợi người khác đứng ra chịu rủi ro khi săn voi ma mút; họ không làm việc cùng nhau, và nếu bắt được con mồi, họ cuối cùng cũng sẽ đánh nhau xem ai giành được miếng thịt lớn nhất. Vậy nhóm nào có cơ hội sống sót cao hơn?

Bộ môn khoa học có tên gọi lý thuyết trò chơi được trao giải Nobel Kinh tế năm 1994, chứng minh từ quan điểm toán học rằng tốt hơn là các cá nhân nên làm việc cùng nhau và cư xử vị tha.[45] Về lâu dài, loại hành vi này có lợi hơn so với hành vi hoàn toàn ích kỷ. Càng có nhiều cá nhân hợp tác trong một nhóm thì cơ hội sống sót của nhóm đó càng cao.

Người tiền sử có lẽ không hiểu rõ về lý thuyết trò chơi và vì thế không thể dựa trên đó để hành động, nhưng dù sao họ cũng đã bắt đầu làm việc cùng nhau. Tại sao vậy?

Hình 5 – NHỜ CÓ CHỌN LỌC NHÓM, NHÓM HÌNH THÀNH TỪ NHIỀU CÁ NHÂN BIẾT HỢP TÁC SẼ CÓ CƠ HỘI TỒN TẠI CAO HƠN.

Cảm xúc dần dần phát triển với mục đích hỗ trợ hành vi có lý trí. Ví dụ, cảm giác khát nước phát triển nhằm nhắc nhở chúng ta uống nước để không chết vì thiếu nước. Tương tự như vậy, đây rất có thể là cách nhận thức về ý nghĩa phát triển – phần thưởng cho cho việc hợp tác và cư xử vị tha. Trải nghiệm cảm xúc này hỗ trợ sự tự tập hợp và các hoạt động bản ngã 2.0.

Từ thuở xa xưa, các nhà tư tưởng đã đối mặt với câu hỏi làm thế nào để xác định thiện và ác. Từ quan điểm về tự tập hợp, ta có thể phân loại hành động do bản ngã 2.0 thúc đẩy là tính thiện cơ bản. Cá nhân có thể làm những việc không chỉ giúp ích cho bản thân mà còn cho cá nhân khác và cộng đồng bao gồm họ. Khả năng hợp tác không vụ lợi này dẫn đến sự phát triển của cả cá nhân lẫn toàn bộ nhóm.

Đối lập với tính thiện cơ bản là tính ác cơ bản – hành vi ích kỷ mà qua đó một cá thể, vì lợi ích của chính mình, gây hại cho các cá thể khác và cộng đồng nơi họ thuộc về. Lấy ví dụ hành vi của các tế bào ung thư, cứ phát triển không kiểm soát và gây hại cho cơ thể vật chủ.

Sức mạnh của Tầm nhìn nhóm

“Chúng ta cần tập hợp lại với nhau. Nếu muốn thay đổi thế giới, bạn phải đi cùng người khác, bạn phải hợp tác.” Ý tưởng do nhà triết học người Thụy Sĩ Alain de Botton đưa ra hàm chứa chìa khóa cho động lực nhóm.

Nếu tất cả thành viên một nhóm đều có các giá trị và lý tưởng cá nhân tương tự nhau thì lập ra phong trào, tổ chức hoặc hiệp hội thực sự thúc đẩy xã hội sẽ dễ dàng hơn rất nhiều. Nếu mọi người tập hợp lại để kiến tạo tầm nhìn nhóm thì kết quả sẽ là một nguồn động lực nhóm rất vững mạnh. Nếu tầm nhìn cá nhân của bạn phù hợp với tầm nhìn của cộng đồng bao gồm bạn, bạn sẽ trải nghiệm được nhận thức về ý nghĩa chung. Chính cảm xúc này đã trở thành một trong những động lực quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại – nó đã lật đổ kẻ độc tài, phát động cách mạng và khởi xướng những thay đổi làm biến chuyển toàn bộ thế giới.

Có rất nhiều ví dụ về cách mọi người trên toàn cầu trải nghiệm nhận thức về ý nghĩa chung. Trên thực tế, mọi tôn giáo đơn lẻ trên thế giới đều hoạt động theo nguyên tắc này, người hâm mộ thể thao cũng trải nghiệm điều đó khi cổ vũ đội của mình, và điều đó cũng được ghi lại trong kinh nghiệm của các cựu chiến binh.[46]

Động lực nhóm dựa trên giá trị và tầm nhìn chung cũng là chìa khóa để hình thành nên khát vọng cống hiến cho nhân viên tại hầu hết các công ty truyền cảm hứng nhất mà tôi đã đến thăm. Một minh chứng sinh động là tầm nhìn chung tại Novo Nordisk, mang đến cho nhân viên của họ nhận thức sâu sắc về ý nghĩa.

Simon Sinek mô tả sức mạnh của tầm nhìn nhóm như sau: “Nếu bạn thuê nhân viên chỉ vì họ có thể giải quyết công việc, họ sẽ làm việc vì tiền. Nhưng nếu nhân viên bạn thuê cũng tin tưởng những gì bản thân bạn tin tưởng, họ sẽ sẵn sàng đổ máu, mồ hôi và nước mắt vì bạn.”

Vậy thì loại động lực nào ưu việt nhất?

Nếu bạn muốn chống lại sự trì hoãn và đồng thời cảm thấy hạnh phúc, bạn cần chọn đúng loại động lực. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, đây không phải là động lực đến từ hình phạt bên ngoài, cũng không phải là động lực bên trong dựa trên mục tiêu. Động lực hiệu quả nhất là loại động lực mà trong đó những hình phạt và mục tiêu đều bị loại bỏ, đồng thời tạo ra một tầm nhìn cá nhân nhằm kích hoạt động lực bên trong dựa trên hành trình.

Tuy nhiên, tầm nhìn sẽ không phải là một nguồn động lực mạnh mẽ đến vậy nếu nó chỉ liên quan đến việc thực hiện hành vi vị kỷ 1.0. Chỉ những hoạt động nào dựa trên tính thiện cơ bản – hành động vị tha của bản ngã 2.0 – thì mới có thể giải phóng nhận thức về ý nghĩa, một trong những cảm xúc mạnh mẽ nhất mà bạn có thể trải nghiệm.

Hình 6 – KHI BẠN KẾT HỢP VỚI NHỮNG NGƯỜI CÓ CÙNG GIÁ TRỊ VÀ TẦM NHÌN CÁ NHÂN, MỘT ĐỘNG LỰC NHÓM MẠNH MẼ ĐƯỢC TẠO RA.

Loại động lực này sẽ liên tục thúc đẩy bạn tiến về phía trước, kéo bạn tiến lên như một thỏi nam châm có lực hút mạnh. Đồng thời, bạn sẽ trải nghiệm trạng thái dòng chảy và nhận thức về ý nghĩa, đây là những điều sẽ mang lại cho bạn cảm giác tích cực và đặt bạn vào trạng thái hạnh phúc lâu dài ở ngay lúc này.

Nếu ở bên những người có chung tầm nhìn, bạn có thể hợp tác với họ và tạo ra một cộng đồng. Từ đó động lực nhóm được hình thành và khuếch đại kết quả của tầm nhìn cá nhân.

Làm thế nào để xây dựng Tầm nhìn cá nhân? Đừng lo lắng nếu bạn không có ý tưởng nào cả. Phần tiếp theo sẽ giúp bạn.