LÒNG NHÂN ÁI VÀ SỰ TỬ TẾ

1. Lòng nhân ái

Ở cấp độ căn bản nhất, lòng nhân ái có nghĩa là trao tặng ai đó điều họ cần nhưng không thể tự mình có được. Thông thường, ta hiểu điều đó theo nghĩa vật chất; ta gắn lòng nhân ái với hành động cho đi tiền bạc. Những vị thánh trong Kitô giáo là hình mẫu tiêu biểu của lòng nhân ái như vậy. Bên ngoài thành phố, Thánh Phanxicô bắt gặp một người đàn ông nghèo khổ. Quần áo ông ta rách rưới và mỏng manh, mùa đông đang đến gần và áo khoác thì lại đắt đỏ. Vị thánh động lòng trắc ẩn và trao chiếc áo choàng của mình.

Nhưng cốt lõi của lòng nhân ái vượt xa khỏi những vấn đề tài chính. Chính trong những mối quan hệ với đồng nghiệp, bạn bè và người thân, lòng nhân ái mới thực sự trở nên thiết yếu. Ở đây, thứ mà ta thường thiếu chính là sự nhân ái trong cách nhìn nhận: một cách diễn giải rộng lượng đối với những khiếm khuyết, những nét lập dị, những nỗi lo âu và những sai lầm của người khác – những điều mà ta thể hiện nhưng hiếm khi nhận được sự thấu hiểu trực tiếp.

Một tâm hồn nhân ái sẽ thay ta làm phần việc nặng nhọc ấy. Họ không vội vàng phán xét, mà thay vào đó, họ chủ động tìm kiếm những lý do sâu xa để giải thích vì sao ta hành xử như vậy. Họ hiểu đủ nhiều về quá khứ của ta để vẽ nên một bức tranh toàn diện: về những tổn thương từ thời thơ ấu, về những lần ta phải rời bỏ một vùng đất thân quen, về những tham vọng thái quá hay những cơn nóng nảy không thể kiềm chế. Họ nhìn thấy cả một con người phức tạp phía sau những lời nói và hành động vụng về – thay vì chỉ gói gọn ta vào một nhãn dán giản đơn như “kẻ ngốc”, “tên lập dị”, “kẻ thất bại” hay “kẻ thua cuộc”.

Một người thực sự nhân ái sẽ rộng lòng trao đi, bởi họ ý thức được rằng rồi một ngày nào đó chính họ cũng sẽ cần đến sự nhân ái của người khác. Có thể không phải ngay lúc này, không phải về vấn đề này – nhưng chắc chắn sẽ có một lúc nào đó. Họ hiểu rằng việc tự cho mình là đúng chỉ là hệ quả của một trí nhớ khiếm khuyết – một sự quên lãng tạm thời về vô số lần mà đến chính họ cũng đã từng sai lầm, từng lạc lối, từng thất bại.

Lòng nhân ái ghi nhớ rằng ngay cả giữa bóng tối cũng có thể le lói ánh sáng. Nó thấu hiểu rằng một người đang kiệt sức và căng thẳng rất dễ có những hành vi đáng trách. Lòng nhân ái biết rằng một lời lăng mạ hiếm khi phản ánh sự thật sâu thẳm trong lòng người nói; nó chỉ là một vết thương được phóng chiếu ra ngoài, một đòn tấn công vô thức mà thực ra được chĩa về một ai đó khác – một kẻ mà họ không có quyền làm tổn thương trực tiếp.

Lòng nhân ái tìm kiếm những hoàn cảnh giảm nhẹ, những khía cạnh của sự thật có thể giúp ta nhìn nhận sai lầm theo một cách bớt cay nghiệt hơn.

Trong những vấn đề tài chính, lòng nhân ái thường chỉ xuôi theo một chiều. Một nhà hảo tâm có thể vô cùng rộng rãi, nhưng họ vẫn là người giàu có; họ gần như luôn là người cho đi, chứ không phải người nhận. Nhưng trong đời sống – đặc biệt là trong các mối quan hệ – lòng nhân ái hiếm khi là một con đường một chiều. Ai là kẻ yếu đuối và ai là kẻ mạnh mẽ có thể sẽ thay đổi nhanh chóng và thường xuyên. Có những lúc ta là người bảo trợ, nhưng rồi trong một khía cạnh khác, ta cũng có thể trở thành người cần được giúp đỡ. Vậy nên, ta cần phải tử tế không chỉ vì ta cảm động trước nỗi đau của người khác, mà còn vì ta hiểu một cách đúng đắn rằng ta chưa bao giờ đứng quá xa cái ngày mà chính ta cũng sẽ khao khát một chút nhân ái để vững bước tiếp trên hành trình này.

2. Điểm yếu của sức mạnh

Để giúp bản thân trở nên bao dung hơn, ta có thể cân nhắc một lý thuyết mang tên Điểm Yếu Của Sức Mạnh. Những thiếu sót của bạn bè, đồng nghiệp hay người bạn đời đôi khi có thể khiến ta cảm thấy khó chịu vô cùng. Ban đầu, ta đến gần họ vì những tài năng và phẩm chất đáng quý, nhưng theo thời gian, những mặt đáng thất vọng trong tính cách của họ lại trở thành thứ ta nhìn thấy nhiều nhất. Ta tự hỏi vì sao họ lại như vậy. Tại sao lại chậm chạp đến thế? Tại sao lại hay quên và thiếu tin cậy? Sao họ có thể tệ đến vậy trong việc kể chuyện hay giải thích vấn đề? Tại sao họ không thể đối diện với tin xấu một cách thẳng thắn? Tệ hơn nữa, ta nghĩ rằng họ có thể thay đổi, chỉ cần họ thực sự muốn, chỉ cần họ bớt ích kỷ một chút…

Lý thuyết về Điểm Yếu Của Sức Mạnh nhắc nhở ta rằng, những khuyết điểm của một người thực ra chỉ là mặt trái không thể tách rời của chính những phẩm chất đã khiến ta yêu mến họ ngay từ đầu. Và dù ta có thể không nhận thấy điều đó ngay lúc này, thì sẽ có lúc ta được tận hưởng giá trị từ những phẩm chất ấy. Điều ta đang nhìn thấy không đơn thuần là khuyết điểm, mà là bóng tối của ánh sáng, những khiếm khuyết xuất phát từ chính những thế mạnh của họ. Nếu ta liệt kê ra hai danh sách, một bên là điểm mạnh, một bên là điểm yếu, ta sẽ nhận ra hầu như mọi phẩm chất tốt đều đi kèm với một khía cạnh tiêu cực tương ứng.

Vào những năm 1870, khi sống tại Paris, nhà văn người Mỹ Henry James đã kết thân với tiểu thuyết gia Nga lừng danh Ivan Turgenev. Henry James đặc biệt ngưỡng mộ phong cách kể chuyện điềm tĩnh, thong thả của Turgenev. Ông dường như dành cả đời để cân nhắc từng câu chữ, sửa đổi, trau chuốt, không ngừng mài giũa cho đến khi đạt đến sự hoàn hảo. Đó là một cách viết đầy tham vọng và truyền cảm hứng.

Nhưng cũng chính đức tính ấy đã khiến Turgenev trở thành một người bạn vô cùng khó chịu. Ông nhận lời mời ăn trưa, rồi một ngày trước đó lại gửi thư báo rằng mình không thể tham dự, rồi ngay sau đó lại gửi thêm một lá thư khác bày tỏ sự mong chờ buổi gặp mặt. Đến cuối cùng, ông vẫn xuất hiện – nhưng trễ hai tiếng. Việc sắp xếp một cuộc hẹn với ông chẳng khác nào một cơn ác mộng. Nhưng, sự thiếu chắc chắn trong đời sống xã hội của Turgenev thực chất chỉ là hệ quả của cùng một phẩm chất đã làm nên tài năng văn chương vĩ đại của ông: sự cẩn trọng đến cực đoan, luôn muốn cân nhắc mọi lựa chọn cho đến giây phút cuối cùng. Đó là điều giúp ông viết nên những tác phẩm tuyệt vời, nhưng đồng thời cũng biến những buổi tiệc tối thành một mớ hỗn loạn. Suy ngẫm về tính cách của Turgenev, Henry James nhận ra rằng, người bạn Nga của mình chính là hiện thân cho Điểm Yếu Của Sức Mạnh.

Lý thuyết này nhấn mạnh rằng: mọi điểm mạnh đều đi kèm với một điểm yếu không thể tách rời. Không có sức mạnh nào tồn tại mà không mang theo mặt trái của nó. Mỗi đức tính đều có một nhược điểm tương ứng. Không ai có thể gói gọn tất cả những phẩm chất tốt đẹp trong một con người duy nhất.

Đây là một nhận thức có thể giúp ta bình tâm hơn khi đối mặt với những thất vọng trong các mối quan hệ, bởi nó thay đổi cách ta nhìn nhận sai sót của người khác. Tâm trí ta thường có xu hướng tách biệt sức mạnh và xem chúng như bản chất cốt lõi của một con người, trong khi coi điểm yếu của họ như một thứ gì đó thừa thãi, lẽ ra có thể loại bỏ. Nhưng sự thật là, điểm yếu là một phần không thể tách rời của điểm mạnh.

Lý thuyết này cũng giúp ta buông bỏ kỳ vọng sai lầm rằng, nếu ta tìm kiếm đủ kỹ, ta sẽ gặp được một ai đó hoàn hảo để đồng hành. Bởi thực tế, nếu mọi sức mạnh đều gắn liền với khiếm khuyết, thì sẽ chẳng có ai thực sự toàn vẹn. Ta có thể tìm thấy những con người sở hữu những điểm mạnh khác nhau, nhưng họ cũng sẽ đi cùng với một chuỗi những thiếu sót mới. Và đôi khi, điều đơn giản nhất là để tự nhắc nhở chính mình: con người hoàn hảo không tồn tại.

3. Những kẻ thất bại và những anh hùng bi kịch

Xã hội của chúng ta đặc biệt quan tâm đến những người chiến thắng nhưng lại không biết phải làm gì với những kẻ thất bại – mà trên thực tế, luôn có số lượng đông hơn rất nhiều. Trong một thời gian dài, những diễn ngôn về thành công và thất bại luôn tràn đầy sự lạc quan. Ta nghe nói về sự kiên cường, về việc đứng dậy sau vấp ngã, không bao giờ đầu hàng và luôn thử lại một lần nữa. Nhưng kiểu nói này không thể kéo dài mãi. Đến một lúc nào đó, không thể tránh khỏi một kết luận: mọi thứ sẽ không thể thành công. Sự nghiệp chính trị sẽ không thể hồi sinh. Sẽ không có nguồn tài chính nào cho bộ phim. Cuốn tiểu thuyết sẽ không được nhà xuất bản thứ ba mươi hai chấp nhận. Những cáo buộc hình sự sẽ mãi mãi phủ bóng lên danh tiếng của một con người.

Trách nhiệm cho thành công và thất bại thuộc về ai? Ngày nay, câu trả lời thường là: hoàn toàn thuộc về chính cá nhân đó. Đó là lý do vì sao thất bại không chỉ mang đến cảm giác khó chịu (và nó luôn như thế), mà còn là một thảm họa. Không có sự an ủi nào mang tính siêu hình, không có khả năng viện dẫn đến ý niệm về “vận rủi”, không có ai để đổ lỗi ngoài chính bản thân mình. Không có gì ngạc nhiên khi tỷ lệ tự tử tăng vọt theo cấp số nhân khi xã hội hiện đại hóa và bắt đầu yêu cầu mỗi người phải chịu trách nhiệm hoàn toàn cho cuộc đời mình. Chủ nghĩa trọng dụng nhân tài biến thất bại từ một điều bất hạnh thành một bản án không thể đảo ngược đối với bản chất của một con người.

Nhưng không phải mọi nền văn hóa hay thời đại đều nhìn nhận thành công và thất bại theo cách khắc nghiệt như vậy. Ở Hy Lạp cổ đại, có một khả năng khác – một khả năng mà thời đại của chúng ta gần như đã quên lãng: con người có thể vừa tốt vừa thất bại. Để duy trì ý tưởng này trong tâm thức tập thể, người Hy Lạp đã phát triển một loại hình nghệ thuật đặc biệt: bi kịch. Họ tổ chức những lễ hội lớn, nơi tất cả công dân đều phải tham dự, để trình diễn những câu chuyện về những thất bại thảm khốc, đôi khi rùng rợn. Nhân vật trong những vở kịch có thể chỉ phạm một sai lầm nhỏ, đưa ra một quyết định vội vã hoặc qua đêm với sai người, và kết cục là sự ô nhục hoặc cái chết. Người Hy Lạp nhìn nhận những bi kịch này phần lớn là do “số phận” hoặc các “vị thần” định đoạt. Đó là cách họ diễn đạt một sự thật thi vị rằng thế giới vận hành theo những quy luật ngẫu nhiên, không phản ánh đúng công lao hay phẩm chất của cá nhân liên quan.

Trong tác phẩm Poetics, triết gia Aristotle (384 – 322 TCN) đã định nghĩa những yếu tố cốt lõi của bi kịch. Nhân vật chính của một bi kịch phải là một con người tốt hơn mức trung bình, thường xuất thân cao quý nhưng dễ mắc phải những sai lầm nhỏ. Ban đầu, những sai lầm ấy có thể không rõ ràng. Nhưng qua một chuỗi sự kiện bất hạnh mà phần lớn không phải do lỗi của họ, sai lầm nhỏ ấy dẫn đến một thảm họa. Bi kịch là một bản tường thuật đầy cảm thông và phức tạp về mặt đạo đức, cho thấy những con người tốt có thể rơi vào những hoàn cảnh bi thảm ra sao. Đây là điều hoàn toàn đối lập với báo lá cải ngày nay hay mạng xã hội, nơi đám đông vội vã phán xét những kẻ sa ngã. Aristotle tin rằng việc thường xuyên xem những vở bi kịch là điều tối quan trọng để chống lại xu hướng tự nhiên của con người trong việc lên án và đạo đức hóa mọi sai lầm. Ông cho rằng một vở bi kịch hay phải khơi gợi được cả lòng trắc ẩn lẫn nỗi sợ hãi: trắc ẩn với nhân vật bi kịch vì ta hiểu rằng chỉ một bước trượt nhỏ cũng có thể dẫn đến thảm họa; và sợ hãi cho chính mình khi nhận ra rằng cuộc đời ta cũng mong manh đến mức có thể sụp đổ bất cứ lúc nào nếu số phận thử thách ta.

Bi kịch tồn tại như một phương thuốc để chống lại sự phán xét vội vàng. Nó giúp ta cưỡng lại bản năng chỉ ngưỡng mộ kẻ chiến thắng, khinh miệt kẻ thất bại và loại bỏ những con người bất hạnh bằng một từ đơn giản: “kẻ thua cuộc”. Thế giới ngày nay không thoải mái trước ý niệm rằng một người tốt có thể không thành công. Ta thích tin rằng họ vốn dĩ không đủ tốt, hơn là chấp nhận một sự thật đáng sợ nhưng ít được nhắc đến: thế giới này vốn rất bất công. Nhưng khi ta quên mất bi kịch, ta đã vô tình biến cuộc sống của tất cả mọi người trở nên tàn nhẫn và đầy những phán xét hơn mức cần thiết.