SÁU GIAI ĐOẠN CỦA SỰ GẮN BÓ

Nhà tâm lý Gordon Neufeld đã dựng lên một mô hình tuyệt vời giúp ta hiểu dễ dàng hơn hành trình phát triển của các mối quan hệ lành mạnh. Ông ấy đã thể hiện sáu giai đoạn của sự gắn bó, sáu giai đoạn này tạo nền tảng cho gần như là mọi mối quan hệ mà con bạn sẽ có, bắt đầu với cha mẹ, và sau đó là với anh chị em, bạn bè và người yêu.

Sự gắn bó là nhu cầu thiết yếu nhất đối với một đứa trẻ, nó còn quan trọng hơn cả thức ăn. Tất cả những nỗ lực hiệu quả nhằm hình thành hành vi của một đứa trẻ đều bắt nguồn từ tình thân thiết an toàn và đảm bảo. Hãy xem nó như là cột mốc cho mọi khía cạnh của việc nuôi dạy con cái, trong đó có cả việc xử lý với hành vi chưa tốt của con, giúp con duy trì phong độ học tập, và luôn là nơi con hướng về mỗi khi con cần lời khuyên răn và ủng hộ.

Cha mẹ thân thiết với con cái thì dễ dạy bảo con hơn. Tình thân thiết khiến cho đứa trẻ tự nhiên muốn làm vui lòng chúng ta, muốn nghe theo lời dạy bảo và hướng dẫn của chúng ta. Khi con thân thiết với chúng ta thì con thích ở bên chúng ta và ở bên chúng ta con cảm thấy bình yên. Chúng ta đã từng có thể chịu đựng được mùi thối tã của chính con mình nhưng phải bịt mũi nhăn mặt khi đó là con của người khác. Tương tự như vậy, tình thân thiết cũng gây ra hiệu ứng tương tự lên con cái khi chúng tương tác với chúng ta. (Khi bạn “không thân thiết” với ai đó – kể cả với con bạn khi chúng còn bé hay đã mười mấy tuổi – bạn có thể còn nhận ra hơi thở của chúng thật là khó chịu, khó chịu hơn nhiều khi bạn thân thiết với con). Tiếp theo đây là một bản tóm tắt ngắn gọn sáu giai đoạn của tình thân thiết gắn bó, sau đó chúng ta sẽ đi sâu vào mỗi giai đoạn.

Giai đoạn sơ khởi nhất và nguyên bản nhất chính là Gần gũi. Thông qua những tiếp xúc, đụng chạm và bế bồng, đứa bé bắt đầu hành trình kết nối với cha mẹ. Đến khoảng 2 tuổi, sự gắn kết này trở nên sâu sắc hơn bởi lúc đó đứa bé đang tìm kiếm sự tương đồng với cha mẹ nó, đang bắt chước cử chỉ, điệu bộ, cách ăn mặc của cha mẹ, cố làm sao giống Mẹ hoặc Cha. Giai đoạn tiếp theo là Sự thuộc về hoặc sự trung thành. Trong giai đoạn này, chúng ta sẽ thấy đứa trẻ ba tuổi hay gọi mẹ nhấn mạnh sự sở hữu kiểu “Mẹ của con ơi!” Đứa trẻ bốn tuổi muốn được an tâm rằng tình thân với cha mẹ sẽ mãi mãi bền lâu, do đó nó tìm kiếm bằng chứng chứng tỏ Vai trò của nó và nó hiểu rằng Mẹ và Cha (hoặc bất cứ ai đang chăm sóc nó) sẽ duy trì sợi dây thân thiết này với những ai đặc biệt hoặc quý giá đối với họ. Lên năm tuổi, chúng ta sẽ nhận thấy Yêu thương đích thực đã bắt đầu nảy nở khi sợi dây gắn bó và thân thiết này càng trở nên sâu sắc hơn. Và cuối cùng, từ tuổi lên sáu trở đi, nếu sợi dây liên kết này đã bén rễ đủ sâu thì đứa trẻ sẽ cho phép bản thân mạnh dạn bước vào vùng Được hiểu.

Gần gũi 

Khi rủ một đứa trẻ ở bên cạnh bạn là bạn đang củng cố sự Gần gũi rồi đó. Đây chính là cách cơ bản nhất để trở nên gần gũi với con cái bạn – dù lúc đó bạn có vỗ về con, ôm ấp con hay chơi cờ vua với con đi chăng nữa – và thông qua đó con bạn sẽ biết rằng bạn đang muốn gần gũi, kết nối với con. Khi thông điệp này bị mai một – khi bạn tỏ rõ là không muốn ở bên cạnh con (có lẽ vì con đang phá quấy hoặc ương bướng không chịu nghe lời) – bạn đã đe dọa nhu cầu cơ bản nhất của con: được gắn bó bền lâu với bạn.

Nếu một đứa trẻ có cảm giác là cha mẹ nó không thích ở bên cạnh nó, thì nó sẽ tìm kiếm sự gần gũi, thân thiết bên bạn bè hơn là bên cha mẹ, nó sẽ nghe theo bạn bè nhiều hơn là nghe lời cha mẹ. Nó khát khao tìm kiếm sự Gần gũi bên bạn bè, nó làm theo bạn bè trong khi cãi lời cha mẹ. Cha mẹ thường cổ vũ con cái thân thiết với bạn bè vì nghĩ rằng con lớn thì phải như vậy. Nhưng chúng ta cần biết rằng xa cách với con cái là việc nguy hiểm, đơn thuần vì giờ đây chúng chỉ muốn giao du với bạn bè.

Mặc dù tôi chẳng phản đối gì chuyện con cái càng lớn càng thích ở bên bạn bè hơn, nhưng tôi tin rằng để cho tình thân thiết giữa cha mẹ và con cái trở nên mờ nhạt đi chỉ vì con không còn cảm thấy cha mẹ chúng thú vị gì nữa thật chẳng phải là điều ích lợi nhất cho bọn trẻ. Trải qua tuổi ấu thơ và niên thiếu, trẻ cần cha mẹ luôn luôn cố gắng là vị cố vấn và quản lý đáng tin cậy khi con lớn lên.

Tương đồng 

Khi bạn và con có điểm chung gì đó, dù là sở thích cưỡi ngựa, thích xem một bộ phim hoặc ăn kem Tràng Tiền, thì đó chính là lúc bạn đang củng cố tình gắn kết cha con, mẹ con thông qua sự tương đồng rồi đó. Nhờ cổ vũ, tạo điều kiện cho những việc mà cả hai cùng thích làm hoặc những thứ cả hai cùng quan tâm, bạn đang đan dệt thêm chắc hơn sợi dây kết nối giữa hai người. Khi con bạn có sở thích hoàn toàn khác với của bạn — vì bất cứ lý do gì chăng nữa — thì điều quan trọng là bạn phải tìm hiểu xem có điều gì con mình quan tâm, thích thú mà bạn thấy mình có liên quan ít nhiều đến hay không.

Một đứa trẻ mà cảm thấy chẳng có điểm chung gì với cha mẹ thì sẽ cảm thấy cô đơn khủng khiếp hoặc con sẽ đi tìm kiếm sự Tương đồng ở bạn bè cùng trang lứa. (Và con sẽ vẫn cảm thấy cô đơn, vì bạn bè cùng trang lứa thì liên tục có thể nghỉ chơi nhau). Cô con gái mười hai hoặc mười bốn tuổi mà ăn mặc, nói năng và hành xử như bạn bè thật ra là đang tìm cách kết thân với các bạn thông qua sự Tương đồng. Chúng ta đã quy hết điều đó cho hành vi điển hình của tuổi thiếu niên và tự đẩy mình ra khỏi câu chuyện, trong khi đáng lẽ ra chúng ta phải làm thế nào đó, bằng cách này hay cách khác để con cảm thấy mình tương đồng với cha mẹ.

Rosie đã gửi cho cha một thông điệp là con chẳng muốn ở bên cha chút nào, thay vào đó con dành thời gian giao du với bạn bè hoặc đóng cửa trong phòng. Robert nhận ra là anh đã chấp nhận để mặc con tự rút lui vào chốn cô độc của mình, anh đã tin vào chuyện trẻ thiếu niên thì chẳng có điểm chung gì với cha mẹ. Anh đã lờ đi những gì trực giác mách bảo, anh đã chấp nhận rằng việc Rosie ăn mặc, nói năng, suy nghĩ như bạn bè trong khi đang dần dần ngày càng xa lạ với cha mình là chuyện bình thường.

Sự thuộc về hay Lòng trung thành 

Giai đoạn thứ ba, Sự thuộc về hoặc Lòng trung thành, củng cổ tình thân nhờ nhấn mạnh cho đứa trẻ biết rằng bạn sẽ luôn luôn bênh vực con, luôn luôn đứng về phía con. Khi bạn đứng lên đấu tranh cho một đứa trẻ, khi bạn “chống lưng” cho con, có thể nói như vậy, là bạn đang đáp ứng nhu cầu của con, nhu cầu được an tâm và con biết rằng con có thể trông cậy vào bạn. Một trong những việc đau đớn nhất đối với một đứa trẻ không được bao bọc trong một vòng tay chở che an lành là khi nó nhận ra cha mẹ nó đối đầu, quay mặt với nó chứ không còn là đồng minh của nó. Ví dụ như lúc người mẹ đứng về phía giáo viên khi con gặp chuyện rắc rối ở trường học, hoặc khi người cha – cũng là huấn luyện viên bóng đá của con trai – lại khiển trách con trước mặt mọi đứa trẻ khác vì đã chơi không tốt.

Khi tình thân thiết ở khía cạnh Thuộc về/Trung thành trở nên xộc xệch, trẻ con phản ứng bằng cách tỏ ra tức tối, giận dữ, cáu kỉnh hoặc thu mình lại hoặc – phổ biến nhất là thể hiện sự trung thành của chúng với bạn bè vì cha mẹ “chẳng hiểu gì con cả”. Nhưng khó khăn ở đây lại là những đứa trẻ khác không thể nào trung thành với chúng vô điều kiện được.

Những thủy thủ thời xưa thường nhìn sao Bắc Cực để tìm hướng đi. Tương tự như vậy trẻ con cũng cần một điểm tựa, một cột mốc đáng tin cậy từ cha mẹ biết yêu thương chúng, một tình yêu thương không bao giờ dao động. Bạn bè đơn giản không thể nào là sao Bắc cực cho con được; chỉ có duy nhất một điều không thay đổi ở bạn bè là chúng như mọi vì sao khác, lang thang khắp bầu trời.

Rosie đã đắm chìm vào tâm trạng buồn phiền khi nhận ra bạn bè không thể cho con một điểm tựa vững vàng an toàn, không khuyến khích động viên con khi con cần.

Vai trò 

Giai đoạn thứ tư của tình thân thiết là Vai trò. Người ta có thể tính tuổi của cây bằng cách đo chiều sâu của rễ, tương tự như vậy, đây chính là giai đoạn để tình thân thiết được đâm rễ thật sâu và hi vọng là có thể giúp con cảm giác có cha mẹ che chở, bảo bọc con ngay cả khi họ không ở gần đó. Khi những lời nói và hành động của cha mẹ khiến cho con cảm giác không một chút hoài nghi rằng cha mẹ rất nâng niu, quan tâm chăm sóc con, coi con là độc nhất vô nhị, thì con sẽ cảm thấy gắn bó với cha mẹ, sẽ biết mình là viên ngọc quý giá của cha mẹ.

Khi đứa trẻ không có cảm giác mình là người đặc biệt và quan trọng với cha mẹ – là cóc ghẻ hay gì đó – thì đứa trẻ sẽ tìm kiếm Vai trò của nó ở bạn bè. (Hãy nhớ lại bài hát nổi tiếng “I love you just the way you are” – Anh yêu em vì chính con người em – của Billy Joel? Chúng ta yêu thích bài hát đó vì nó đã nói lên khát khao cơ bản của chúng ta, nhu cầu được yêu thương vì chính bản thân con người chúng ta.)

Rosie thích dành thời gian trên trang Facebook của mình vì thông qua đó cô bé được tắm mình trong một cảm giác giả tạo rằng mình là người đặc biệt và quan trọng với nhiều người khác. Những kiểu trang web dạng này khiến cho trẻ say sưa với ảo tưởng mình là người quan trọng vì có hàng tá người – thậm chí là hàng trăm hoặc hàng nghìn người – (hầu hết là những người chúng sẽ chẳng bao giờ thực sự biết) muốn trở thành “bạn bè” của chúng. Nhưng đây là một kiểu ảo ảnh của Vai trò. Suy cho cùng, chỉ khi những giai đoạn gắn bó khác – Gần gũi, Tương đồng, Thuộc về/Trung thành – không bị tổn thương gì thì người ta mới thực sự biết mình có đặc biệt với người khác hay không. Robert đã nhận ra nỗi cô độc ngày càng khiến Rosie đã ưu phiền lại ngày càng trở nên ưu phiền hơn nữa, dù cả khi đang là trung tâm sự chú ý trên thế giới mạng.

Yêu thương 

Giai đoạn thứ năm sâu sắc hơn, đơn giản là Yêu thương. Yêu thương là nguồn dinh dưỡng nuôi nấng mọi chúng ta trong bước đường tiến vào đời. Tình yêu thương ấp ủ của cha mẹ là thành trì vững chãi cho đứa trẻ khi chúng bước chân vào hành trình của một kiếp người. Khi bạn có thể bước vào căn phòng trẻ đang ngồi và chỉ cần cười hoặc xoa đầu bé thôi, trong khi cố đừng vội hỏi con đã cho chó ăn hay chưa hay đã làm bài tập xong chưa, là lúc ấy bạn đã tiếp thêm cho con một Suất Yêu thương của Cha mẹ, mà nó sẽ dưỡng dục con từ nay đến suốt đời. Khi một đứa trẻ không cảm thấy tình yêu thương nguyên sơ, đơn thuần ấy từ cha mẹ, thì đứa bé sẽ tìm kiếm nơi bạn bè. Và lại một lần nữa, tình yêu thương của các bạn đồng trang lứa về cơ bản là chẳng được bền lâu.

Được hiểu 

Giai đoạn cuối cùng và cũng là sâu sắc nhất của tình thân thiết là Được hiểu. Nếu – NẾU – tình thân thiết gắn bó đã lớn mạnh được đến giai đoạn này thì con bạn hẳn là đang cởi mở với bạn, muốn bạn biết đến thế giới nội tâm của con, và thổ lộ với bạn nhiều bí mật thầm kín. Đứa trẻ nào mà thân thiết sâu sắc với cha mẹ thì đứa trẻ đó muốn thổ lộ với họ, ngay cả khi sau đó cậu bé nhận ra mình nói rằng: “Thôi chết! Con đã hứa với bạn con là sẽ không nói với ai cả!” Điều đó không có nghĩa là một cậu trai 17 tuổi kể cho bạn nghe mọi chi tiết về người cậu thầm thương trộm nhớ gần đây nhất (hoặc là bạn muốn biết!) nhưng cậu sẽ coi trọng những quan điểm và lời khuyên của cha mẹ khi cậu cảm thấy bối rối và cần ai đó gỡ rối trong một tình huống khó khăn.

Khi chúng ta không đạt được sự gắn bó thân thiết tới mức này – có nghĩa là chúng ta đã chưa thể hiện khao khát được Gần gũi, Tương đồng, Trung thành, Vai trò và Yêu thương của mình – thì con cái chúng ta sẽ không nói với ta chuyện gì đang thực sự diễn ra trong cuộc sống của mình. Con hẳn sẽ rất cô đơn và cô độc, có thể con xa lánh mọi người hoặc thông thường hơn là chỉ chia sẻ bí mật của mình với bạn bè. Bạn hẳn đã đoán ra điều này rồi.

Sau nhiều tháng thổ lộ tâm sự với bạn bè, Rosie đã phát hiện ra mối liên kết của mình với bạn bè mới hời hợt làm sao và các bạn không thể giúp gì được cho cô bé trong những lúc khó khăn hàng ngày. Nỗi cô đơn của cô bé xui khiến cô bé tìm kiếm ráo riết hơn những sự kết nối ảo trên Facebook. Thật may, cha cô đã tìm cách giúp đỡ kịp lúc và bắt đầu khôi phục lại tình thân thiết với cô con gái dấu yêu của mình, nhờ đó mà cha cô đã có thể giúp cô thay đổi cuộc sống theo hướng tích cực.

Mọi mối quan hệ đều đi theo trình tự này 

Mọi mối quan đều sẽ phát triển theo con đường mà tình thân gắn bó đã phát triển, dù đó là mối quan hệ cha mẹ – con cái, tình bạn hay tình luyến ái. Chúng ta bắt đầu một mối quan hệ mới với mong muốn được ở cùng người khác: Gần gũi. Tiếp theo chúng ta phát hiện ra rằng chúng ta có nhiều điểm chung như quan điểm sống và những sở thích: Tương đồng. Khi mối quan hệ đã tiến triển, nhất định sẽ nảy sinh nhiều tình huống mà người kia sẽ làm gì đó để giúp đỡ chúng ta, thể hiện cho chúng ta thấy họ đang đứng về phía chúng ta: Thuộc về/Trung thành. Nếu sự kết nối của chúng ta trở nên sâu sắc hơn, thì bạn ta sẽ cho ta biết rằng chúng ta – và tình bạn của chúng ta – là vô cùng đặc biệt với họ: Vai trò. Tiến sâu hơn nữa, chúng ta sẽ có biểu hiện của tình yêu thương, dù đó là yêu thương của một tình bạn bền vững hay tình yêu thương theo lối luyến ái: Yêu thương. (Xin được nói thêm rằng, đó là lý do tại sao nhiều mối tình sét đánh không kéo dài lâu vì như ban đầu ta tưởng; nhảy ngay vào Tình yêu hoặc Được hiểu mà không trải qua những giai đoạn trước thì sẽ chỉ tạo ra một mối quan hệ thiếu nền tảng vững chắc. Và khi chúng ta nhìn những người thực sự gần gũi, gắn bó sâu sắc với chúng ta, chúng ta sẽ thấy là họ đã để chúng ta hiểu họ, biết họ: Được hiểu. Tất nhiên, tất cả những điều này phải xảy ra với cả hai người trong một mối quan hệ nếu đó là một sự kết nối cân bằng và lành mạnh.