VƯỢT QUA RANH GIỚI “CHÚNG TA” VÀ “HỌ”

Vừa mới ghé qua Hawaii, Đức Đạt Lai Lạt Ma nói với các sinh viên tại Đại học California, San Diego rằng ngài có nghe một bài hát của người dân bản địa, mang nghĩa là: “Xương của bạn là xương của tôi; máu của bạn là máu của tôi.” Ngài nói rằng tinh thần ấy phản ánh đúng điều mà ngài thường khuyên dạy tất cả chúng ta: “Cuộc sống của bạn là cuộc sống của tôi, và sức khỏe của bạn là sức khỏe của tôi.”⁽³⁾

Đây là một biểu hiện sống động của sự nhận thức sâu sắc về tính đồng nhất và liên kết căn bản giữa tất cả con người, ngài gọi là “tính nhất thể của nhân loại.”

Ngài bảo chúng ta rằng nếu thiếu đi cái nhìn tổng thể này, những thách thức toàn cầu mà nhân loại đang phải đối mặt – như biến đổi khí hậu, tranh giành tài nguyên thiên nhiên, gia tăng dân số, đặc biệt là sự chia rẽ giữa các dân tộc và các nền văn hóa – sẽ ngày càng trở nên khó giải quyết.

Thế kỷ vừa qua đã in dấu bởi bạo lực phát sinh từ những con người bám víu vào sự khác biệt hơn là điểm tương đồng. Đức Đạt Lai Lạt Ma nói với các sinh viên: “Chính khái niệm chiến tranh” cũng xuất phát từ việc quá nhấn mạnh vào sự phân chia giữa ‘ta’ và ‘họ’. “Nếu chúng ta thực sự phát triển ý thức về tính nhất thể của nhân loại, thì không có cơ sở cho chiến tranh, cho bạo lực nữa.”

Có lần Đức Đạt Lai Lạt Ma đã phản đối khi nghe ai đó nói về sự khác biệt giữa người “phương Tây” và “phương Đông”, ngài cho rằng việc nhấn mạnh vào những ranh giới như vậy là điều không nên. Tất cả chúng ta đều là con người, đều có đầy đủ những cung bậc cảm xúc như nhau. Có quá nhiều sự phân định kiểu ‘chúng tôi’ và ‘bọn họ’. Cảm giác rằng ai đó là khác mình khiến lòng từ bi của ta bị giới hạn.

Ngài nhấn mạnh rằng những gì chia rẽ chúng ta, hời hợt hơn nhiều so với các yếu tố chúng ta cùng chia sẻ: Mặc dù có sự khác biệt về sắc tộc, ngôn ngữ, tôn giáo, giới tính, tài sản và những thứ tương tự, nhưng về mặt bản chất con người, chúng ta vẫn là một. Đức Đạt Lai Lạt Ma dẫn chứng từ ngành di truyền học, cho thấy các khác biệt “chủng tộc” chỉ chiếm một phần vô cùng nhỏ trong tổng mã gen của chúng ta, nghĩa là phần lớn bộ gen loài người là giống nhau. Vậy thì, tại sao chúng ta lại chú ý quá nhiều vào những sai khác nhỏ nhặt đó?⁽⁴⁾

Khi ta chỉ chăm chăm nhìn vào bề nổi, ta bị lệch hướng, đặt quá nhiều tầm quan trọng vào những gì thực sự chỉ là sự khác biệt bề ngoài. Chính điều này đã khiến chúng ta gặp vô vàn vấn đề. Di sản của nó là bạo lực và những người đau khổ nhất thường là trẻ em và người già.

Đức Đạt Lai Lạt Ma lập luận rằng, thay vào đó, nếu ta nhấn mạnh vào điểm tương đồng, chúng ta có thể đồng cảm với nhau, vượt qua các ranh giới gây chia rẽ. Nhân tính chung của chúng ta là nền tảng để ta nhận ra sự liên kết, thay vì chăm chăm nhìn vào những điểm dị biệt.

Nếu có thể giữ thái độ này, chúng ta có thể dễ dàng xây dựng sự đồng cảm và lòng tin. Sự gắn kết giữa người với người sẽ khiến điều đó khả thi hơn.

Ngài cho rằng thái độ đổ lỗi, khinh miệt người nghèo của giới thượng lưu có thể được hóa giải bằng cách tiếp xúc nhiều hơn. Ngài hình dung ra một nơi mà trẻ em của gia đình giàu có có thể gặp gỡ và chơi đùa bình đẳng với trẻ em từ các khu ổ chuột. Và cũng theo cách tương tự như vậy với các định kiến gây chia rẽ khác.

Chẳng hạn, khi còn nhỏ, bác sĩ tâm thần Vamik Volkan lớn lên ở đảo Síp (Cyprus) trong bối cảnh hận thù giữa cộng đồng người Thổ Nhĩ Kỳ và người Hy Lạp; một cuộc nội chiến đã dẫn đến việc phân chia hòn đảo giữa hai nhóm. Ông nhớ khi còn nhỏ, trong gia đình Thổ Nhĩ Kỳ của mình, ông thường nghe lời đồn rằng: mỗi nút thắt trên dây thắt lưng của linh mục Hy Lạp tượng trưng cho một đứa trẻ Thổ Nhĩ Kỳ mà ông ta đã bóp cổ. Ông cũng nhớ mình được dạy rằng thịt heo mà người Hy Lạp ăn là thứ ghê tởm, không xứng đáng để ăn theo truyền thống của người Thổ.

Nhiều năm sau, với tư cách là một bác sĩ tâm thần tại Đại học Virginia, Tiến sĩ Volkan đã trích dẫn những ký ức ấy như ví dụ điển hình cho cách mà sự thù hận giữa các nhóm được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ, ươm mầm cho những định kiến thù địch. Lý thuyết của ông cho rằng chúng ta càng bám víu vào bản sắc của nhóm mình, chúng ta càng cần phải bôi nhọ các nhóm khác.

Điều nghịch lý là, sự quỷ quyệt đó trở nên mạnh mẽ nhất khi chúng ta và họ có quá nhiều điểm tương đồng. Ví dụngười Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ ở đảo Síp giống nhau về mặt di truyền đến nỗi họ có chung một căn bệnh máu hiếm gặp và du khách cũng khó phân biệt được ai là người Hy Lạp, ai là người Thổ Nhĩ Kỳ chỉ bằng cái nhìn bên ngoài.

Đương nhiên, điều này xảy ra khắp nơi trên thế giới. Bạo lực giữa một thiểu số người Uzbekistan và đa số người Kyrgy ở Kyrgyzstan, giữa người Hindu và người Hồi giáo ở Punjab, giữa người Công giáo và Tin lành ở Bắc Ireland – tất cả đều là những minh chứng cụ thể.

Freud gọi hiện tượng này là “chủ nghĩa tự đại trong những khác biệt nhỏ nhặt”. Ông ấy quan sát thấy những sai biệt rất nhỏ giữa những người về cơ bản là giống nhau lại bị phóng đại lên như lý do để hận thù, và khi định kiến đã hình thành, mọi điều trái ngược với hình ảnh tiêu cực đó đều bị phớt lờ hoặc bác bỏ.

Tuy nhiên, giữa các cộng đồng có sự thù ghét lẫn nhau, vẫn luôn có những con người có bạn bè thuộc “bên kia chiến tuyến.” Để tìm hiểu điều gì có thể hàn gắn được những chia rẽ kiểu “ta và người”, nhà tâm lý học xã hội Thomas Pettigrew đã theo dõi hơn 500 nghiên cứu từ hơn 38 quốc gia – với dữ liệu từ một phần tư triệu người tham gia.⁽⁵⁾ Bằng chứng rất rõ ràng: Khi có sự gắn kết cảm xúc, như tình bạn hay tình yêu với ai đó thuộc nhóm khác, thì những định kiến vốn đã học được sẽ tan biến.

Ví dụ, người da đen và da trắng ở miền Nam Hoa Kỳ chơi với nhau khi còn nhỏ – mặc dù học trường tách biệt – sau này hầu như không có định kiến chủng tộc rõ rệt, cũng như các bà nội trợ Afrikaner ở vùng nông thôn Nam Phi, khi trở nên thân thiết với người giúp việc gốc Phi của mình, cũng vượt qua được định kiến lâu đời.

Tác động ấm áp này không chỉ từ sự tiếp xúc hàng ngày mà còn từ mức độ sâu sắc của mối quan hệ tình cảm. Tình cảm dành cho một người trong một nhóm sẽ dần lan tỏa đến cả nhóm đó – thậm chí vượt qua sự chia rẽ căng thẳng. Mặc dù những khuôn mẫu định kiến có thể vẫn nằm lại một ngóc ngách nào đó của tâm trí, nhưng sự thù ghét dữ dội đi kèm với định kiến sẽ phai nhạt. Và nếu cảm xúc thay đổi, thì hành vi sẽ thay đổi.

Ngày nay, thế giới đang ngày càng trở nên nhỏ hơn và gắn kết hơn. Đức Đạt Lai Lạt Ma nghiệm ra rằng: “Thời xưa, ta còn có thể thờ ơ, mải mê theo đuổi tư lợi, nhưng trong thế giới hôm nay, Bắc, Nam, Đông, Tây đều phụ thuộc lẫn nhau rất nhiều.”

Ngài cho biết: “Thực tế ngày nay là thế giới ngày càng kết nối với nhau, ta phải sống cùng nhau, dù không ưa hàng xóm, ta vẫn phải chung sống hòa bình. Nền kinh tế toàn cầu buộc chúng ta phải phụ thuộc vào người khác – thậm chí là phụ thuộc vào những quốc gia từng được xem là đối địch.”

Như ngài nói rằng: “Trong những hoàn cảnh này, luôn tốt hơn nếu ta sống hài hòa, thân thiện, thay vì ôm một thái độ tiêu cực. Sự sống còn của chính chúng ta phụ thuộc hoàn toàn vào người khác. Do đó, thể hiện sự quan tâm đến người khác mang lại lợi ích cho chúng ta.”⁽⁶⁾

Đức Đạt Lai Lạt Ma đã đưa ra một ví dụ về khả năng của châu Phi: nếu các vùng và các nhóm dân tộc đang xung đột tại châu lục này có thể nuôi dưỡng tinh thần tương liên và hòa hợp, thì họ sẽ trở thành một sức mạnh thực thu. Những quốc gia này cùng nhau có tiềm năng trở thành một thế lực toàn cầu, “một Liên minh châu Phi, tương tự như Liên minh châu Âu.” Ngài nói thêm rằng, có lẽ lục địa này có thể trở thành một khu phi quân sự giữa các nước thành viên, nhưng có môt lực lượng quân đội chung để tự vệ.

Ngược lại, tư duy phân chia “chúng ta” và “bọn họ” chính là rào cản lớn nhất cho sự thống nhất ấy. Nếu lòng từ bi của chúng ta rộng khắp thế giới, không loại trừ ai, thì mọi sự phân biệt dựa trên quốc tịch, tôn giáo, sắc tộc hay bất kỳ hình thức chia rẽ nào sẽ tạo ra rào cản, vì nó nhấn mạnh sự khác biệt của chúng ta. Như Đức Đạt Lai Lạt Ma nói, lòng từ bi chân thật không có các giới hạn như vậy.

Chú thích :

(3) http://www.examiner.com/review/the-dalai-lama-shares-his-vision-compassion-without-borders-at-sdsu.

(4) Xem các sách của Đức Đạt Lai Lạt Ma Beyond Religion (cùng Alexander Norman) và Toward a True Kinship of AllFaiths (Tạm dịch: Hướng tới tình huynh đệ đích thực giữa các tôn giáo. New York: Random House, 2011).

(5) Pettigrew, Thomas, và Linda Tropp. “Một kiểm nghiệm tổng hợp về lý thuyết tiếp xúc liên nhóm” (A Meta analytic Test of Intergroup Contact Theory). Journal of Personality and Social Psychology, Tập 90, Số 5, 2006, trang 751-783.

(6) Đức Đạt Lai Lạt Ma và cộng sự. Worlds in Harmony, tr.18-19.