CÂN BẰNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ TINH THẦN, GIỮA BÊN NGOÀI VÀ BÊN TRONG

Đạo Phật rất đơn giản và thực tế ở chỗ nó giải thích một cách hợp lô-gích làm thế nào sự thỏa mãn lại đến từ tâm chứ không phải từ một đấng siêu nhiên nào đó mà chúng ta phải tin vào.

Tôi hiểu rằng ý tưởng này có thể khó chấp nhận bởi vì ở phương Tây, ngay từ lúc bạn sinh ra, đã có một sự nhấn mạnh vào niềm tin rằng nguồn gốc của hạnh phúc nằm bên ngoài bạn, ở các đối tượng ngoại cảnh. Vì vậy, tri giác giác quan và ý thức của bạn có một sự định hướng gần như cuồng tín hướng về thế giới giác quan và bạn đi đến chỗ đánh giá các đối tượng bên ngoài cao hơn tất cả mọi thứ, thậm chí hơn cả cuộc sống của bạn.

Cái thấy cực đoan đánh giá quá cao các đối tượng vật chất này là một quan niệm sai lầm, là kết quả của những tư tưởng vô lý, phi lô-gích.

Do đó, nếu bạn muốn có sự an bình, hạnh phúc và hỷ lạc chân thật, bạn cần nhận ra rằng hạnh phúc và sự thỏa mãn đến từ bên trong bạn và hãy dừng ngay việc tìm kiếm một cách ám ảnh ở bên ngoài. Bạn sẽ không bao giờ có thể tìm thấy hạnh phúc thực sự ở ngoài kia. Ai đã từng tìm thấy được chứ?

Kể từ thời điểm tiến hóa, con người chưa bao giờ tìm thấy hạnh phúc chân thật ở thế giới bên ngoài, mặc dù kỹ thuật khoa học hiện đại dường như cho rằng đó là nơi nắm giữ giải pháp cho hạnh phúc của nhân loại. Đó là một quan niệm hoàn toàn sai lầm. Dĩ nhiên, kỹ thuật là cần thiết và tốt đẹp, nhưng nó phải được sử dụng một cách thiện xảo. Tôn giáo không chống lại kỹ thuật, sự phát triển bên ngoài cũng không đi ngược lại với sự thực hành tôn giáo, mặc dù chúng ta thực sự có thấy những kẻ cuồng tín tôn giáo chống lại sự phát triển vật chất và tiến bộ khoa học, cũng như những người không có tín ngưỡng đả kích những người có đức tin. Tất cả những kẻ cuồng tín như vậy đều sai lầm.

Tuy nhiên, trước hết, hãy để tôi hỏi một câu. Ở đâu trên thế giới này chúng ta có thể tìm thấy một người không có niềm tin? Ai trong chúng ta đích thực là một người không có niềm tin? Khi hỏi điều này, không nhất thiết là tôi đang ám chỉ đến niềm tin trên khái niệm. Người nào nói rằng “Tôi không tin” thường nghĩ rằng anh ta có trí thức ưu việt hơn, nhưng tất cả những gì bạn phải làm để đâm thủng sự kiêu ngạo của anh ta là hỏi một vài câu hỏi đơn giản: “Bạn thích cái gì? Bạn không thích cái gì?” Anh ta sẽ đưa ra hàng trăm thứ thích và không thích. “Tại sao bạn thích những thứ đó? Tại sao bạn không thích những thứ khác?” Những câu hỏi như vậy lập tức phơi bày rằng tất cả chúng ta đều là những kẻ có niềm tin.

Dù sao đi nữa, để sống trong sự hài hòa, chúng ta phải cân bằng giữa sự phát triển bên ngoài và bên trong; không làm được như vậy sẽ chỉ dẫn đến mâu thuẫn tâm lý và những trạng thái tâm thức bất an.

Vì vậy, Đạo Phật không thấy có sự mâu thuẫn nào trong việc ủng hộ sự phát triển khoa học bên ngoài và sự phát triển tâm thức bên trong; cả hai đều đúng, nhưng tùy thuộc vào thái độ của tâm, mỗi cái cũng có thể là tích cực hoặc tiêu cực. Không có cái gì gọi là sự tích cực hoàn toàn, tồn tại vĩnh viễn, tuyệt đối hay sự tiêu cực hoàn toàn, tồn tại vĩnh viễn, tuyệt đối. Những hành động thiện và bất thiện (tích cực và tiêu cực) được xác định chủ yếu bởi động cơ làm phát sanh ra chúng chứ không phải bởi chính bản thân hành động.

Do đó, việc tránh những cái thấy cực đoan là rất quan trọng; sự tham luyến đầy cảm xúc một cách cực đoan vào các đối tượng giác quan — “Cái này tốt; cái này làm tôi hạnh phúc” — chỉ dẫn đến căn bệnh của tâm. Thay vào đó, điều chúng ta cần học là làm thế nào để giữ mình ở trung đạo, giữa hai thái cực của sự phóng đại và sự đánh giá thấp.

Điều đó không có nghĩa là từ bỏ mọi thứ. Bạn không cần phải vứt bỏ tất cả tài sản của mình. Chính sự tham luyến đầy cảm xúc một cách cực đoan vào bất kỳ đối tượng nào — bên ngoài hay bên trong — mới làm cho tâm bạn bị bệnh; đó mới là cái bạn phải từ bỏ.

Nền y học phương Tây có rất ít câu trả lời cho loại bệnh tật đó. Không có thứ thuốc nào bạn có thể uống; nó rất khó chữa. Các nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần, nhà trị liệu… tôi nghi ngờ rằng họ có thể giải quyết được những vấn đề của sự tham ái. Hầu hết các bạn có lẽ đã kinh qua điều đó. Sự tham luyến và sự thiếu vắng trí huệ thấu biết nằm đằng sau nó mới là vấn đề thực sự.

Lý do mà các chuyên gia y tế phương Tây không thể điều trị sự tham luyến một cách hiệu quả là vì họ không biết cách khảo sát thực tại của tâm thức. Đặc tính của sự tham luyến là mang lại sự thất vọng và đau khổ. Tất cả chúng ta đều biết điều này; nó không quá khó để nắm bắt — thực ra, nó khá đơn giản. Nhưng Đạo Phật có một phương pháp vạch trần tâm lý học của sự tham luyến và cách thức nó hoạt động trong đời sống hàng ngày. Phương pháp đó là thiền định.

#

Hỏi: Làm thế nào tôi có thể làm cho tâm mình tỉnh giác để có được sự quân bình của tâm và sự thiện xảo trong hành động?

Lama: Điều đầu tiên bạn cần làm là nhận ra cái tâm mất cân bằng của bạn hoạt động như thế nào — nó khởi sanh ra sao, điều gì khiến nó làm như vậy, nó phản ứng với cái gì và vân vân — và những quan niệm sai lầm của bạn đã tạo ra cái thấy mà bạn đang nhận thức như thế nào. Sự nhận biết này cho phép bạn đặt tâm mình vào một bầu không khí trong sáng hơn. Một khi bạn thấu hiểu được cái tâm mất cân bằng của mình, nó sẽ trở nên trong sáng.

Phương pháp tiếp cận của Đạo Phật đối với những điều bất thiện không phải là trốn tránh nó mà là đối mặt trực diện với nó và kiểm tra xem tại sao nó ở đó, thực tại của nó là gì và vân vân. Chúng tôi nghĩ rằng đây là nền tảng tốt nhất để khiến tâm bất thiện tiêu biến và hợp lô-gích, khoa học hơn nhiều so với việc chỉ trốn tránh nó — giống như việc chạy trốn đến một nơi nào khác hay chỉ cố gắng nghĩ về những điều tích cực. Như thế là không đủ. Vì vậy, khi các vấn đề nảy sinh, thay vì quay đi, hãy nhìn thẳng vào mặt chúng. Điều đó rất hữu ích; đó là phương pháp của Đạo Phật.

Nếu bạn chạy trốn khỏi các vấn đề, bạn sẽ không bao giờ thực sự xác định được gốc rễ của chúng. Việc rúc đầu vào cát chẳng giúp ích được gì. Bạn phải xác định vấn đề đến từ đâu và nó khởi sinh như thế nào. Cách để khám phá ra cái tâm tinh sạch, trong sáng là thấu hiểu bản tánh của cái tâm vẩn đục, vô minh, đặc biệt là nguyên nhân của nó. Nếu có một bụi gai mọc trước cửa nhà bạn, cào xước bạn mỗi khi bạn ra vào, thì việc cắt tỉa nó sẽ không đủ để giải quyết vấn đề một cách dứt điểm — bạn phải nhổ bật gốc nó lên. Rồi nó sẽ không bao giờ làm phiền bạn nữa.

Hỏi: Đạo Phật có những bài tập thể chất nào tương tự như thái cực quyền hay yoga, để rèn luyện thân thể cũng như tâm thức không? Có những bài tập thể chất nào là một phần của Đạo Phật không?

Lama: Rèn luyện thể chất thì tốt nhưng rèn luyện tinh thần thì tốt hơn; nó có sức mạnh to lớn hơn. Mặc dù vậy, chúng tôi thực sự có những bài tập nhất định, nhưng chúng chủ yếu là để hỗ trợ cho việc tọa thiền. Đôi khi chúng tôi nhập thất trong một căn phòng nhỏ trong nhiều tháng liền; vào những dịp như vậy chúng tôi cũng tập một vài động tác yoga thể chất. Tuy nhiên, chúng tôi thường nhấn mạnh rằng, bất kể chúng ta tham gia vào những hành vi nào của thân, khẩu và ý, thái độ của tâm mới là điều quan trọng nhất. Đạo Phật luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thấu hiểu bản tánh của tâm thức.

Hỏi: Làm thế nào để chúng ta gột sạch sự ô nhiễm tâm thức?

Lama: Bằng cách nhận ra tâm thức bị ô nhiễm như thế nào, sự ô nhiễm đến từ đâu và rằng nó có gốc rễ sâu xa. Nếu bạn biết được điều đó, bạn có thể gột sạch nó; nếu bạn không biết, bạn không thể làm được. Vì vậy Đức Phật luôn nhấn mạnh sự thấu hiểu là con đường duy nhất dẫn đến sự giải thoát, rằng cách duy nhất để đạt được sự giải thoát là thông qua sự thấu hiểu.

Hỏi: Nếu mọi thứ đều đơn giản như vậy và Thượng Đế quá hoàn hảo, tại sao ngài lại tạo ra tất cả những điều bất thiện và khổ đau mà chúng ta thấy trên thế giới ngày nay?

Lama: Có lẽ chính bạn là người đã tạo ra tất cả những điều tồi tệ mà bạn nói là do Thượng Đế làm. Chính tâm thức của chúng ta tạo ra hoàn cảnh không kiểm soát của riêng chúng ta. Tất cả sự đau khổ mà chúng ta thấy trên thế giới ngày nay không phải do Thượng Đế tạo ra mà bởi tâm bất thiện.

Hỏi: Khi tôi đọc Thiền tông và các triết học phương Đông khác, tất cả dường như đều đang nói về cùng một điều.

Lama: Đúng vậy, nếu bạn khảo sát các tôn giáo khác nhau một cách sâu sắc hơn với sự thấu hiểu đúng đắn, bạn sẽ tìm thấy những phẩm tính giống nhau, nhưng nếu bạn chỉ xem xét chúng một cách hời hợt, bạn sẽ dễ trở nên phán xét: “Tôn giáo này tốt; tôn giáo kia xấu.” Đó là một sự đánh giá kém cỏi. Điều bạn cần nhìn vào là mục đích của mỗi tôn giáo — mọi tôn giáo đều có một mục đích — và làm thế nào mục đích đó có thể được hiện thực hóa qua kinh nghiệm. Tuy nhiên, câu hỏi là, những người theo một tôn giáo nhất định có biết cách đưa các ý tưởng của nó vào hành động không? Đây thường là một vấn đề. Người ta có thể nghĩ các ý tưởng của một tôn giáo là tốt nhưng họ không có chìa khóa của phương tiện; họ không biết làm thế nào để đưa những ý tưởng đó vào kinh nghiệm.

Hỏi: Vậy thì Ngài đang nói rằng phương cách đưa những ý tưởng vào hành động của Ngài là tốt hơn những người khác sao?

Lama: Không, tôi không nói rằng phương cách của tôi là tốt nhất và của những người khác là sai lầm. Tôi đang nói rằng hầu hết chúng ta thiếu đi sự hiểu biết đó. Chẳng hạn, bạn có thể nói, “Tôi là một Phật tử,” nhưng nếu bạn kiểm tra lại xem bạn thấu hiểu tôn giáo của mình được bao nhiêu, bạn hành động phù hợp với những nguyên tắc của nó được bao nhiêu, thì có lẽ mặc dù bạn nói, “Tôi là một Phật tử,” bạn lại không phải như vậy. Tôi không nói về bất kỳ một cá nhân cụ thể nào; tôi đang nói về tất cả chúng ta. Do đó, điều quan trọng nhất cần biết chính là phương tiện: làm thế nào để đem những ý tưởng cao siêu xuống một mức độ thực tiễn, đi vào cuộc sống của chúng ta.

Hỏi: Thưa Lama, Ngài có điều gì muốn nói về những vấn đề trong mối quan hệ mà những người đã kết hôn phải đối mặt không?

Lama: Vâng, chắc chắn là tôi có điều muốn nói! Vấn đề chính là hai người đã kết hôn không thấu hiểu lẫn nhau, và sự thiếu vắng thấu hiểu này dẫn đến sự giao tiếp kém và những vấn đề rắc rối. Thêm vào đó, nhiều lúc, những người trẻ tuổi kết hôn vì những lý do rất đỗi bề ngoài và tạm bợ: “Tôi thích vẻ ngoài của anh ấy, tôi thích dáng vẻ của cô ấy, chúng ta hãy kết hôn đi.” Chẳng hề có sự khảo sát soi xét nào về nhân cách bên trong của người kia, hay cuộc sống chung với nhau sẽ ra sao. Bởi vì chúng ta không thể nhìn thấy vẻ đẹp nội tâm của người khác, chúng ta phán xét họ qua cái cách họ xuất hiện bên ngoài; bởi vì chúng ta thiếu vắng trí huệ thấu biết, chúng ta không thấu hiểu được những phẩm tính nội tại cốt lõi của người bạn đời của mình. Rồi thì, khi thế giới tương đối cứ trôi đi và mọi việc diễn ra không như những gì chúng ta đã trù tính, sẽ rất dễ đi đến chỗ thiếu tôn trọng người bạn đời của mình. Dĩ nhiên, hầu hết các mối quan hệ và các cuộc hôn nhân đều bị cái tôi căn bản khống chế, và do vậy chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi chúng thường đổ vỡ.

Do đó, điều quan trọng là một cặp vợ chồng phải đặt nền tảng cuộc hôn nhân của họ trên sự giao tiếp về tinh thần hơn là sự giao tiếp về mặt thể xác, và hai người phải thực sự cố gắng một cách chân thành để thấu hiểu và giúp đỡ lẫn nhau. Một cuộc hôn nhân dựa trên những thứ bề ngoài và phiến diện gần như luôn luôn sẽ đổ vỡ. Những việc nhỏ nhặt: người chồng nói, “Để cái này ở đây,” người vợ bảo, “Không, tôi muốn để nó ở kia,” và một cuộc cãi vã lớn xảy ra… vì một chuyện không đâu! Thật là ngu ngốc. Để ở đây; để ở kia — thì có khác biệt gì chứ? Thật là một tâm thức quá chật hẹp, thế mà chúng ta lại chia tay nhau vì những điều ngu ngốc này.

Hỏi: Một số người trong nền văn hóa của chúng tôi nói rằng Đức Jesus là Thượng Đế. Ngài nhìn nhận Chúa Jesus Christ như thế nào?

Lama: Tôi nhìn nhận Chúa Jesus như một bậc thánh nhân. Nếu bạn có thể thấu hiểu vượt ra ngoài ngôn từ những gì ngài đã giảng dạy, thì thật là tuyệt diệu. Nhưng chúng ta thậm chí còn không thấu hiểu được những gì ngài đã nói theo đúng nghĩa đen. Mặc dù bậc thánh Jesus đã bảo chúng ta rằng chúng ta nên yêu thương tất cả mọi người, chúng ta vẫn chỉ chọn lấy một phần tử nhỏ bé để yêu thương và sân hận với tất cả phần còn lại. Điều đó hoàn toàn trái ngược với những gì ngài đã nói. Nếu bạn thực sự thấu hiểu những gì Chúa Jesus đã dạy, điều đó rất là hữu ích, và đặc biệt giúp ích cho những căn bệnh của tâm.

Hỏi: Chúa Jesus cũng đã nói, “Ta là con đường duy nhất. Chỉ thông qua ta các ngươi mới có thể đến với Thượng Đế.”

Lama: Ngài quả thực đã nói như vậy và điều đó đúng, nhưng bạn không thể diễn dịch điều đó theo cái nghĩa rằng chỉ có những giáo lý của ngài mới là đúng đắn và tất cả các tôn giáo khác đều sai lầm. Đó không phải là ý của ngài. “Con đường duy nhất” có nghĩa là con đường duy nhất để đạt tới sự tự do bên trong là thông qua cái thực tại mà ngài đã giảng dạy. Dù sao đi nữa, đó là sự diễn giải của tôi. Việc Chúa Jesus nói “chỉ có con đường của ta” không có nghĩa là ngài đang đề xướng một quan điểm giáo điều nào đó. Ngài đang nói về thực tại tuyệt đối như là con đường duy nhất để đi đến Thượng Đế. Nếu bạn chứng ngộ được điều đó, bạn có thể vươn tới sự tự do bên trong; còn nếu bạn đi theo cái tâm huyễn hóa, bị ô nhiễm và mang những quan niệm sai lầm của bạn, bạn không thể làm được. Đó là cách tôi diễn dịch những lời của Chúa Jesus. Tôi nghĩ điều đó thật hoàn hảo. Rất nhiều người diễn dịch những gì ngài nói một cách hết sức giáo điều, nhưng đó chỉ là cái tâm bị ô nhiễm của họ mà thôi. Cho nên chúng ta phải thận trọng khi chúng ta nghĩ rằng mình đã thấu hiểu quan điểm của các tôn giáo khác. Rất nhiều lần, quan điểm của một tôn giáo có thể là hoàn hảo nhưng cái tâm thức hạn hẹp của chúng ta lại nghĩ rằng, “Cái này có nghĩa là thế này, cái kia có nghĩa là thế kia,” và tất cả những gì chúng ta đang làm chỉ là đang kéo một điều gì đó hết sức uyên thâm, sâu sắc trượt xuống mức độ phàm tục của riêng chúng ta.

Hỏi: Việc cố gắng lên kế hoạch và sắp xếp cuộc đời mình thay vì cứ để mọi chuyện tự nhiên xảy ra có phải là một biểu hiện của sự tham luyến không?

Lama: Không nhất thiết là vậy. Bạn có thể sắp xếp cuộc đời mình với trí huệ. Bằng cách nào? Một cách là cố gắng làm cho nó trở nên lợi lạc cho người khác thay vì chỉ sống đơn thuần cho sự hưởng thụ của riêng bạn. Khi cuộc đời bạn được hài hòa và bạn là một người khôn ngoan, có trí huệ thấu biết, trao tặng một sự rung động đẹp đẽ và an bình cho người khác, điều đó thật vô cùng giá trị. Đó không phải là sự tham luyến. Đạo Phật nói rằng chúng ta có thể sử dụng cuộc đời mình và các đối tượng giác quan mà không có sự tham luyến bằng cách đặt cho chúng một giá trị hợp lý và sử dụng chúng để làm lợi ích cho nhân loại. Chúng ta cần cả phương tiện và trí huệ. Bạn có thể ăn kem mà không có sự mê lầm hay tham ái; có một phương cách để chuyển hóa những dục lạc thế gian thành con đường dẫn đến sự an bình và hỷ lạc bên trong.