THIỀN ĐỊNH VỀ VIỆC ĐÌNH CHIẾN BÊN TRONG

Thực tập tâm linh chân chính đòi hỏi chúng ta phải học được cách đình chiến. Đây là bước đầu tiên, nhưng thực sự nó phải được thực tập đi thực tập lại mãi cho đến khi nó trở thành cách hiện hữu của chúng ta. Sự tĩnh lặng nội tại của một người thực sự “bình hòa” mang đến hòa bình cho toàn thể mạng lưới tương giao của đời sống, cả bên trong lẫn bên ngoài. Để đình chiến, chúng ta cần bắt đầu với bản thân. Mahatma Gandhi thấu triệt điều này khi ông nói:

Tôi chỉ có ba kẻ địch. Kẻ địch ưa thích của tôi, vốn dễ gây ảnh hưởng nhất, là Đế quốc Anh. Kẻ địch thứ hai của tôi là nhân dân Ấn, khó hơn nhiều. Nhưng địch thủ đáng sợ nhất của tôi là một người có tên Mohandas K. Gandhi. Với anh ta, dường như tôi có rất ít ảnh hưởng. 

Hệt như Gandhi, chúng ta chẳng dễ dàng thay đổi bản thân để tốt hơn thông qua hành động của ý chí. Điều này hệt như việc muốn tâm trí giũ bỏ chính nó hoặc tự vực mình đứng dậy vậy. Bạn còn nhớ những quyết tâm mạnh mẽ nhất trước năm mới đã yểu mệnh thế nào chứ? Khi đấu tranh để thay đổi bản thân, thực ra chúng ta chỉ tiếp tục những kiểu tự phán xét và gây hấn mà thôi. Chúng ta duy trì cuộc chiến chống lại bản thân mình. Những hành động như vậy của ý chí hay bị phản tác dụng, và cuối cùng thường càng tăng cường cơn nghiện hoặc sự chối bỏ mà chúng ta định thay đổi.

Một thanh niên nọ đã tìm đến thiền cùng với một nỗi hồ nghi sâu sắc về uy quyền. Anh ấy đã nổi loạn trong gia đình, cũng dễ hiểu, vì anh ấy có một người mẹ rất lạm quyền. Anh đã nổi loạn ở trường và thôi học để tham gia vào phong trào phản văn hóa. Anh lục đục với cô bạn gái muốn kiểm soát anh. Rồi anh đến Ấn Độ và Thái Lan để tìm cho được tự do. Sau một trải nghiệm tích cực lúc đầu, anh đăng kí một khóa thiền tập trong một tu viện. Anh quyết định thực tập thật nghiêm ngặt và quyết khiến bản thân được sáng tỏ, thuần khiết và bình hòa. Tuy nhiên, sau một thời gian ngắn, anh thấy mình dính vào mâu thuẫn lần nữa. Các công việc lặt vặt hằng ngày đã chẳng cho anh đủ thời gian để hành thiền. Âm thanh của các vị khách và tiếng ô tô thỉnh thoảng quấy nhiễu việc thiền tập của anh. Anh cảm thấy rằng vị thầy đã không đưa ra chỉ dẫn đầy đủ, và vì điều này, thiền định của anh yếu đi và tâm trí anh không ngừng lặng được. Anh đã phấn đấu để trấn an bản thân và giải quyết nó theo cách riêng nhưng kết cục lại đấu tranh với chính bản thân mình.

Cuối cùng, vị thầy đã gọi anh đến lúc kết thúc một buổi thiền theo nhóm. “Anh đang đấu tranh với mọi thứ. Có phải thức ăn quấy rầy anh, các âm thanh quấy rầy anh, những việc vặt quấy rầy anh, thậm chí tâm trí anh quấy rầy anh chăng? Không phải điều đó có vẻ kì cục ư? Điều ta muốn biết là khi anh nghe một tiếng xe đến gần, có phải nó thực sự đến để quấy rầy anh, hay là anh đang vọng ngoại để quấy rầy nó? Ai đang quấy rầy ai nhỉ?” Ngay lúc ấy, người thanh niên này đã phải bật cười, và khoảnh khắc đó anh bắt đầu học được cách để đình chiến.

Mục đích của kỷ luật tâm linh là chỉ cho chúng ta cách để đình chiến, không phải bằng sức ép của ý chí, mà có hệ thống, thông qua hiểu biết và rèn luyện dần dần. Thực tập tâm linh tiệm tiến có thể giúp chúng ta vun bồi một cách liên lạc mới với đời sống, trong đó chúng ta sẽ buông bỏ những cuộc chiến của mình.

Khi bước ra khỏi các cuộc chiến, chúng ta lại một lần nữa nhìn, như Đạo Đức Kinh nói, “với đôi mắt không bợn khát thèm” Ta thấy cách mình tự tạo mâu thuẫn ra sao. Chúng ta thấy những cái thích và không thích của mình, trận đấu chống cự lại mọi thứ làm ta hoảng sợ. Ta thấy được thành kiến, lòng tham, và tính cục bộ của mình. Tất cả những thứ này thật khó nhìn nhận, nhưng nó thực sự có đó. Rồi ngầm sâu dưới những trận chiến đang diễn ra này, ta thấy được những cảm giác thẩm thấu của sự bất toàn và sợ hãi. Ta thấy cuộc đấu tranh của mình với đời sống đã đóng chặt tim ta đến mức nào.

Khi ta buông bỏ những trận chiến và mở rộng lòng mình với vạn vật, ta đạt đến sự an trú trong khoảnh khắc hiện tại. Đây chính là sự khởi đầu và kết cục của việc thực tập tâm linh. Chỉ trong khoảnh khắc này, ta mới có thể khám phá ra rằng nó là phi thời, Chỉ ở đây ta mới có thể tìm thấy tình yêu mà ta truy cầu. Tình yêu trong quá khứ chỉ đơn thuần là kí ức, và tình yêu trong tương lai chỉ là phóng tưởng. Chỉ trong thực tại hiện thời, ta mới có thể yêu, có thể thức tỉnh, có thể tìm thấy bình an và hiểu biết cùng sự nối kết với bản thân và thế giới.

Một biển hiệu ở một sòng bạc tại Las Vegas có ghi những lời thật khéo léo, “Bạn phải hiện diện với chiến thắng” Đình chiến và trở nên hiện diện là hai mặt của cùng một hoạt động. Thâm nhập vào hiện tại chính là đình chiến. Thâm nhập vào hiện tại nghĩa là trải nghiệm bất cứ điều gì ở đây và bây giờ. Phần lớn chúng ta đã dùng đời mình để đuổi bắt những kế hoạch, những kỳ vọng, những tham vọng cho tương lai, mắc kẹt trong những ân hận, tội lỗi, hoặc xấu hổ về quá khứ. Khi chúng ta thâm nhập vào hiện tại, chúng ta bắt đầu cảm nhận đời sống quanh mình lần nữa, nhưng chúng ta cũng sẽ gặp phải bất cứ điều gì mình từng tránh né. Chúng ta phải có can đảm đối mặt với bất cứ thứ gì đang hiện diện – khổ đau, dục vọng, buồn tiếc, mất mát, những hy vọng thầm kín, tình yêu của chúng ta – mọi thứ làm ta xúc động một cách sâu sắc nhất. Khi đình chiến, mỗi chúng ta sẽ tìm thấy điều gì đó từ cái ta đã và đang chạy đua – nỗi cô đơn, sự hèn yếu, sự nhàm chán, nỗi xấu hổ, những khát vọng chưa hoàn thành của mình. Ta cũng phải đối diện những phần này trong bản thân mình nữa. Bạn có thể đã nghe đến “trải nghiệm thoát-xác” đầy những ánh sáng và thị kiến. Một đạo trình tâm linh đích thực đòi hỏi điều gì đó thách thức hơn, cái có thể gọi là “một trải nghiệm nội-thân” Ta phải kết nối với thân thể mình, với các cảm giác của mình, với cuộc đời mình ngay bây giờ, nếu ta thức tỉnh.

Sống trong hiện tại đòi hỏi một cam kết liên tục và không dao động. Khi theo đuổi một đạo trình tâm linh, chúng ta bị yêu cầu đình chiến không chỉ một mà nhiều lần. Rất nhiều lần ta sẽ cảm thấy sự kéo lê quen thuộc của các ý tưởng và phản ứng mang ta ra khỏi khoảnh khắc hiện tại. Khi dừng lại và lắng nghe, ta có thể cảm nhận từng việc mà ta sợ hãi hoặc thèm muốn (thực ra là hai mặt của sự bất toại nguyện) thúc đẩy ta lìa bỏ tâm mình mà đi vào một ý niệm sai giả về cách ta muốn đời sống được như thế. Nếu lắng nghe kĩ lưỡng hơn nữa, ta có thể cảm nhận được mình đã học cách để ý thức về bản thân khi bị giới hạn trong nỗi sợ hãi và bị đồng nhất với sự thèm muốn đó như thế nào. Từ ý thức nhỏ nhoi này về bản thân, ta thường tin rằng hạnh phúc của chính mình chỉ có thể đến từ việc sở hữu cái gì đó hoặc chỉ có thể nằm trong phí tổn của ai khác.

Đình chiến và thâm nhập vào hiện tại là để khám phá ra sự vĩ đại của tâm ta có thể bao hàm hạnh phúc của hết thảy chúng sinh như một thứ không thể tách riêng khỏi chính mình. Khi ta để bản thân cảm nhận nỗi sợ hãi, sự bất mãn, những khó khăn chúng ta đã luôn luôn tránh né, tâm ta sẽ mềm đi. Một hành động can đảm khi đối mặt với mọi khó khăn mà ta đã luôn luôn trốn chạy, đó cũng chính là một hành động từ bi. Theo kinh thư Phật giáo, từ bi là “sự run rẩy của trái tim thuần khiết” khi ta cho phép mình xúc động trước nỗi đau của đời sống. Cái tri kiến rằng ta có thể làm điều này mà vẫn sống sót giúp ta đánh thức sự vĩ đại của tâm mình. Với sự vĩ đại của tâm, ta có thể duy trì sự hiện diện giữa những khổ đau của cuộc đời, giữa sự vô thường phù du của đời sống. Ta có thể mở cửa thế gian – hàng vạn hỉ lạc và bi ai của đời.

Khi để cho thế giới chạm đến mình một cách sâu sắc, ta nhận ra rằng ngay khi có khổ đau trong đời, thì cũng có khổ đau trong đời mọi người khác. Đây là sự khởi sinh của một hiểu biết thông tuệ. Sự hiểu biết thông tuệ thấy rằng đau khổ là không thể tránh khỏi, rằng vạn vật đều có sinh tử. Sự hiểu biết thông tuệ thấy và chấp nhận đời sống như một toàn thể. Với sự hiểu biết thông tuệ, chúng ta cho phép bản thân dung chứa hết thảy, cả bóng tối và ánh sáng, và tiến đến một ý thức bình an. Đây không phải là sự bình an của chối bỏ hay trốn chạy, mà là sự bình an ta tìm thấy trong tâm thức đã phủ nhận hư vô, chạm đến vạn hữu với lòng từ.

Qua việc đình chiến, ta có thể dung chứa những tiếc thương và buồn bã, những hỉ lạc và thắng lợi của chính mình. Với sự vĩ đại của tâm, chúng ta có thể mở rộng tới người xung quanh, tới gia đình, tới cộng đồng, tới những vấn đề xã hội của thế giới, tới lịch sử chung của tất thảy. Với hiểu biết thông tuệ, ta có thể sống hài hòa với đời mình, với quy luật phổ quát được gọi là Đạo hay pháp, chân lý của đời sống.

Một thiền sinh là cựu chiến binh kể chuyện một khóa tu thiền mà ông đã trải nghiệm lần đầu tiên về sự hung ác kinh khiếp mình từng chứng kiến khi còn đi lính. Suốt nhiều năm liền ông vẫn mang cuộc chiến bên trong mình vì ông đã chẳng có cách nào để đối diện với những kí ức từng trải qua ấy. Cuối cùng, ông đã đình chiến.

Tôi làm hộ lý quân y chiến trường với lực lượng bộ binh của Thủy quân Lục chiến Mỹ trong những ngày đầu cuộc chiến ở các tỉnh miền núi ven biên giới miền Bắc và miền Nam Việt Nam. Tỉ lệ thương vong của chúng tôi cao, hệt như tỉ lệ của dân làng mà chúng tôi chữa trị khi hoàn cảnh cho phép. 

Đã tám năm từ khi tôi trở lại và tham dự khóa tu thiền đầu tiên. Ít nhất hai lần một tuần suốt những năm ấy, tôi đã chịu đựng những cơn ác mộng lặp đi lặp lại giống như nhiều cựu chiến binh tham chiến khác: Tôi mơ thấy rằng mình quay lại đó, đối diện với những nguy hiểm, chứng kiến những khổ đau khôn xiết, chuông báo động đánh thức bất thình lình, vã mồ hôi, khiếp đảm. Ở khóa tu, những ác mộng không xảy ra trong khi ngủ, nhưng chúng lấp đầy con mắt tâm trí suốt ngày, khi ngồi, trong lúc thiền hành, vào giờ cơm. Những hồi tưởng về thời chiến kinh hoàng đã trùm lên cánh rừng gỗ đỏ tĩnh lặng ở trung tâm khóa tu. Các thiền sính ngủ trong khu phòng ngủ tập thể đã trở thành những mảnh cơ thể vương vãi xung quanh một nhà xác tạm bợ trên khu phi quân sự. Những gì tôi dần dần thấy khi sống lại những kí ức này như một người tìm cầu tâm linh ở tuổi ba mươi, tôi cũng đã lần đầu tiên hứng chịu đầy đủ cú va chạm về mặt xúc cảm của những trải nghiệm mà khi còn là một lính cứu thương ở tuổi hai mươi, tôi chưa được chuẩn bị để chống chịu. 

Tôi bắt đầu ngộ ra rằng tâm trí mình đang dần dần dấn vào những kí ức khủng khiếp, chối bỏ đời sống và xói mòn về mặt tâm linh đến mức tôi đã thôi ý thức được rằng mình vẫn đang mang theo chúng bên cạnh. Tóm lại, tôi đang bắt đầu trải qua một sự thanh tẩy thâm sâu bằng cách đối diện công khai với cái mà tôi đã sợ nhất và vì thế đã bị đàn áp mạnh mẽ nhất. 

Tại khóa tu ấy, tôi cũng bị một nỗi sợ gần gũi hơn quấy nhiễu, rằng việc đã giải phóng những con quỷ chiến tranh ở bên trong sẽ khiến tôi không thể kiểm soát chúng, rằng giờ đây chúng sẽ cai quản tôi ngày cũng như đêm, nhưng thay vào đó, tôi đã chỉ trải nghiệm một điều ngược hẳn. Các thị kiến về những người bạn bị tàn sát và lũ trẻ bị đứt lìa tứ chi dần dần nhường chỗ cho những cảnh bán-hồi-tưởng khác từ thời gian và địa điểm đó: vẻ đẹp mãnh liệt, mê ly của rừng già, một ngàn sắc lá xanh khác nhau, một làn gió nhẹ ngát hương đang thổi qua những bãi biển trắng và lấp lánh đến mức có vẻ như chúng được trải thảm kim cương, 

Điều đã khởi lên ở khóa tu ấy lần đầu tiên là ý thúc lử bị sâu sắc dành cho bản ngã trong quá khứ và hiện tại của tôi: từ bi cho người thanh niên lý tưởng sẽ là viên y sĩ buộc phải chứng kiến những thứ tục tĩu khôn xiết tả của loài người, và cho người cựu chiến binh bị ám ảnh không thể buông bỏ những ký ức mà anh không nhận ra là mình đã mang theo.

Từ khóa tu đầu tiên ấy, lòng từ đã ở lại bên tôi. Thông qua thực tập và thư giãn nội tại liên tục, thỉnh thoảng nó đã phát triển để bao gồm nhiều người quanh tôi nữa, cả khi tôi không quá tự giác làm thế. Mặc dù những kí ức đó đã lưu lại trong tôi, nhưng cơn ác mộng thì không. Những tiếng la hét mướt mồ hôi cuối cùng đã diễn ra trong im lặng, đầy tỉnh thức, đâu đó ở Bắc California hơn một thập kỉ trước.

Lloyd Burton, bây giờ đã là cha và là một giáo viên, đã đình chiến với bản thân nhờ sự can đảm không thỏa hiệp để hiện diện. Và trong tiến trình ấy, lòng từ bi có công năng chữa lành đã khởi lên với bản thân anh và những người quanh anh.

Đây là một nhiệm vụ dành cho tất cả chúng ta. Là cá nhân và xã hội, chúng ta phải ra khỏi khổ đau vì tốc độ, những thói nghiện, và sự chối bỏ của mình để đình chiến. Những chuyển hóa lớn lao nhất có thể đến từ hành động đơn sơ này. Ngay cả Napoleon Bonaparte cũng đã hiểu điều này khi ông phát biểu vào cuối đời: “Bạn có biết điều khiến tôi kinh ngạc nhất trên thế giới là gì không? Sự bất khả của vũ lực hòng tạo ra bất cứ thứ gì. Về lâu về dài, đao kiếm luôn luôn bị tinh thần đánh bại”

Lòng từ bi và sự vĩ đại của tâm khởi lên bất cứ khi nào chúng ta đình chiến. Khát vọng sâu sắc nhất chúng ta dành cho nhân tâm mình ấy là khám phá ra cách để làm điều này. Tất cả chúng ta đều chia sẻ một mong mỏi vượt qua những biên giới của nỗi sợ hãi hoặc giận dữ hay nghiện ngập của mình, để kết nối với cái gì đó lớn lao hơn “tôi”, “về tôi” và “của tôi; lớn lao hơn chuyện riêng nhỏ bé và bản ngã nhỏ bé của mình. Thật sự có thể đình chiến và thâm nhập vào hiện tiền phi thời gian – chạm đến một nền tảng vĩ đại của hiện hữu dung chứa vạn tướng. Đây chính là cứu cánh của một kỷ luật tâm linh và việc chọn lựa một đạo trình bằng tâm – khám phá sự bình an và tương thông bên trong bản thân ta và đình chiến với ta và xung quanh.